Jadę do Włoch!

Stolica Rzym na wzgórzach siedmiu pię(ć)trzy się od 753 r. p.n.e., tworząc historię i pyszniąc zabytkami. Przez zaśnieżone Alpy na północy przedzierał się Hannibal w 218 r. p.n.e. na Półwysep Apeniński, otoczony czterema morzami – Liguryjskim, Tyrreńskim, Jońskim, Adriatyckim. To 7,6 tys. km słonecznych plaż!

WŁOCHY

kraj o powierzchni 301,3 tys. km2, graniczą z Watykanem, Francją, Austrią, Szwajcarią i Słowenią. Zajmują drugie miejsce w Europie pod względem liczby przyjeżdżających turystów. • Kiedy pojechać? Zwiedzanie przez cały rok, wypoczynek na plaży VI–IX; narty w Alpach XII–IV i w sezonie letnim V–IX.
• Potrawy i smakołyki: trufle w Toskanii, prawdziwa neapolitańska pizza, genueński sos pesto z orzeszków pinii podawany do makaronu, werońska pastissada na bazie koniny, wenecka polenta, bolońskie tortellini, mediolańskie ciasto panettone.
• Wyjątkowe zakupy: przy Via del Corso w Rzymie; na XIV-wiecznym Moście Złotników we Florencji; przy Via Toledo w Neapolu; w światowej sławy domach mody (Gucci, Prada, Armani) przy Via della Spigna w Mediolanie; w kramach na moście Rialto w Wenecji.

Rzym i Watykan

Łuki tryumfalne i fora rzymskich cesarzy, Koloseum, gdzie odbywały się krwawe walki gladiatorów, dobrze zachowany Panteon z II w.,  Plac Hiszpański (Piazza di Spagna) z ogromnymi schodami, fontanna Trevi, gdzie koniecznie trzeba wrzucić monetę, wspaniałe renesansowe pałace – nic to. Zakochani z całego świata szturmują Most Mulwijski. Kupują żelazne łańcuchy i kłódki, przypinają je do barierek lub latarń i po wyznaniu sobie dozgonnej miłości wrzucają kluczyki do Tybru. W 312 r. Maksencjusz przed decydującą bitwą z Konstantynem Wielkim (tym, który w edykcie mediolańskim ogłosił chrześcijaństwo religią równoprawną w cesarstwie rzymskim) na próżno usiłował zniszczyć most. Teraz władze rzymskie obawiają się, że starożytny Ponte Mulvio runie wskutek obciążenia żelastwem. Warto przejść się po największym w Rzymie Parku Villa Borghese i zwiedzić Museo i Galleria Borghese (bogate zbiory starożytnych rzeźb rzymskich, obrazy i rzeźby artystów renesansu i baroku).

Gościowi wchodzącemu do Ice Club (Via Madonna dei Monti 18/19) personel podaje rękawiczki, czapkę na głowę, otula troskliwie płaszczem, a barman nalewa drinka do lodowej szklanki (do wyboru także polska wódka na rozgrzewkę). Wszystko tu zrobiono z lodu: podłogę, ściany, sufit i krzesła przykryte niedźwiedzimi skórami. Cieplej jest w słynnej Vineria (Campo de’Fiori 15), a już bardzo gorąco w licznych dyskotekach i klubach na Zatybrzu. Do założonej przez Greka w 1760 r. Antico Caffè Greco (Via Condotti 86) przychodzili najsłynniejsi muzycy, literaci, artyści: R. Wagner, F. Liszt, Ch. Andersen, W. Goethe, „Kasprowicz, Staff... rzeźbiarz Brodzki, Siemiradzki, Antoni Madeyski... Cyganeria malarska. Wywłoki pozganiane z różnych stron świata. Geniusze...” (Podróż po słońce, Jan Wiktor”.

Pierwszy kościół w Watykanie wzniósł w miejscu ukrzyżowania i grobu św. Piotra cesarz Konstantyn Wielki ok. 323 r. Obecną Bazylikę św. Piotra, konsekrowaną w 1626 r., budowali i upiększali najwybitniejsi architekci, rzeźbiarze i malarze: Bramante, Baldassari, Rafael, Michał Anioł (twórca kopuły). Drugim watykańskim arcydziełem jest Kaplica Sykstyńska ze słynnymi freskami (Sąd ostateczny, Stworzenie Adama) Michała Anioła. „Bramante miał klucz od kaplicy i obaj z Rafaelem zakradali się tam pod nieobecność Michała Anioła, by podglądać rodzące się arcydzieło” (Mój Rzym, J. Parandowski). Najwspanialsze dzieła sztuki Włoch znajdują się w Muzeach Watykańskich.

Włochy północne

Uniwersytecka Padwa pamięta Kopernika i wykłady Galileusza. W mieście zachowało się wiele polskich pamiątek: pomniki Stefana Batorego i Jana III Sobieskiego przy kanale otaczającym malowniczą wysepkę Memnia, w działającym od 1222 r. padewskim uniwersytecie 83 tarcze herbowe polskich rektorów tej uczelni i konsyliarzy oraz ufundowana w XVI w. przez studentów kaplica św. Stanisława w XIII-wiecznej bazylice św. Antoniego Padewskiego. Polscy żacy mieszkali na stancji u Galileusza, który zarobione pieniądze przeznaczał na badania naukowe. Pobyt w Padwie umili turystom spacer w Ogrodzie Botanicznym (zał. w 1545 r.) i filiżanka cappuccino w stylowej kawiarni Pedrocchi (Via VIII Febbraio 15), działającej od 1831 r.
Genua, zwana Suberbia (Dumna), była od XIII do XV w. niezależną republiką i potęgą w basenie Morza Śródziemnego. Turyści podziwiają panoramę miasto z latarni morskiej, stojącej na wysokiej skale od czasów Kolumba, i zwiedzają pobliskie akwarium, największe w Europie (ponad 600 gatunków stworzeń morskich). W Weronie najstarszym zabytkiem jest rzymski marmurowy amfiteatr, gdzie odbywają się koncerty, a najsłynniejszym gotycki dom Julii (Casa di Giulietta przy Via Capello 23), bohaterki dramatu Szekspira Romeo i Julia. Po odstaniu długiej kolejki do ściany, zabazgranej napisami we wszystkich alfabetach i językach świata, zakochani starają się zmieścić swoje podpisy, dotykają stojącej obok Julii z brązu (gwarantuje szczęście w miłości) i spieszą otrząsnąć się ze smutku w gwarnych kawiarenkach przy Piazza Erbe. Z wysokiej kolumny na placu, z mnóstwem straganów z owocami i ziołami (stąd nazwa Plac Zielny), spogląda lew św. Marka, symbol republiki Wenecji, której Werona podlegała, z korzyścią dla siebie, o czym świadczą wspaniałe renesansowe i barokowe pałace. Turyn(Torino), stolica Piemontu, zachwyca architekturą w stylu baroku piemonckiego, którego wybitnym przedstawicielem był Guarini, twórca kaplicy Całunu Turyńskiego (Capella della Sacra Sindone), wyłożonej czarnym marmurem, nakrytej kopułą ze spiczastą iglicą. Całun, z odbiciem ciała i twarzy Jezusa, jest świętą relikwią chrześcijaństwa. Turyści zwiedzają najbogatsze po kairskim Muzeum Egipskie, skansen z budowlami piemonckimi, a bawią się w popularnej trzypiętrowej piwiarni Divina Commedia (San Donato 47), z muzyką jazzową, oraz najszykowniejszym klubie w mieście, AEIOU (Via Spanzotti).

Alpy

Najwyższe góry Europy, z głównym wierzchołkiem Mont Blanc (4810 m n.p.m.) po stronie francuskiej, znajdują się na terytorium Włoch, Francji i Szwajcarii. Niewiele niższy szczyt masywu, Monte Bianco di Courmayeur (4748 m n.p.m.), wyrasta w Dolinie Aosty. Najpopularniejsze ośrodki narciarskie to Courmayeur i Cervinia oraz Cesana, Sestriere i Sansicario w rejonie Via Lattea (Droga Mleczna), gdzie narciarze mają do dyspozycji 400 km tras zjazdowych na wysokości od 3000 km. Odbywały się tu mistrzostwa świata w narciarstwie alpejskim i w snowbordzie. Jedną z atrakcji Sestiere jest oświetlona nocą trasa Giovanni Alberto Agnelli. Alpy Orobie (w Lombardii) to 120 km atrakcyjnych tras (stacje Valcanale, Monte Pora). Chętnie odwiedzane są Bormio i czynny także latem Livigno w Valtellinie. Alpy włoskie słyną z cieplic i źródeł mineralnych, przy których powstały liczne uzdrowiska, m.in. Bagni di Masino w Alpach Retyckich, Terma di Vinadio w Alpach Nadmorskich, Levico w Alpach Weneckich.

Dolomity

Alpejskie pasmo górskie –  Dolomity – ciągnie się od doliny Adygi na zachodzie do Piawy na wschodzie. Tereny prowincji Trentino leżą w rejonie dwóch wielkich sieci stoków narciarskich (800 km tras): Dolomiti Superski (z ośrodkami St. Martino di Castrozza, Val di Fassa, Val di Fiemme) i Skirama Dolomiti Adamello Brenta (Tonale z lodowcem Presena, Madonna di Campiglio). Najsłynniejsza miejscowość turystyczna, Madonna di Campiglio, leży w Dolinie Słońca (Val di Sole). Kolejki gondolowe są tu czynne cały rok. Najwyższy szczyt Dolomitów, Marmoladę (3342 m n.p.m.), przykrywa lodowa czapa. Turyści wjeżdżają na stoki góry wyciągiem lub pokonują malowniczą, lecz trudną trasę zaopatrzoną w pomocne stalowe liny.

Jezioro Garda

„Bezczynność tobie, Katullusie, szkodzi: miotasz się wtedy, głupstwa robić gotów”, mruczał do siebie rzymski poeta (I w.), spoglądając w lazurową toń jeziora Garda. Dzisiejsi turyści przyjeżdżają do kilkunastu urokliwych miejscowości wypoczynkowych otaczających jezioro, by oddać się dolce far niente (słodkiej bezczynności) na plażach, w zacienionych kawiarenkach przy malowniczych placykach z palmami i w gwarnych nocnych barach, smakując miejscowe Bardolino Chiaretto lub Bianco di Custoza. Chętnie też „miotają” się na rowerach górskich, nartach wodnych i w dwóch wielkich parkach rozrywki – Gardaland i Canevaworld (z parkiem filmowym).
Najgłębsze (do 346 m) i największe (370 km2) jezioro Włoch leży pomiędzy masywami Monte Tremalzo (1975 m n.p.m.) na zachodzie i Monte Baldo (2218 m n.p.m.) na wschodzie. Wokół barwnych miasteczek z mnóstwem stylowych pensjonatów i hoteli ciągną się winnice, gaje cytrynowe i oliwne. Wakacjusze szczególnie upodobali sobie kurorty Bardolino, Gargnano, Desenzano i goszczące niegdyś koronowane głowy San Vigilio.

Mediolan

Mediolan to europejska stolica mody i rozrywki. Bary i kluby skupiają się w dzielnicy bohemy Brera (bar Brera, Via Brera 23), w dzielnicy Navilgi i przy Piazza XXIV Maggio. W największej dyskotece Mediolanu Alcatraz (Via Valtellina) bawią się ludzie z całego świata, do Hollywood przychodzą aktorzy, modelki i projektanci mody. Panoramę miasta można podziwiać z dachu Duomo, największego gotyckiego kościoła we Włoszech. Fresk Leonarda da Vinci Ostatnia wieczerza znajduje się w refektarzu klasztoru przy kościele Santa Maria delle Grazie. W Muzeum Techniki wystawiono wynalazki Leonarda, skonstruowane według jego planów. Mediolan był siedzibą tworzących się Legionów H. Dąbrowskiego.

Bolonia

Znane z dwóch XII-wiecznych krzywych wież i wymyślnej XVI-wiecznej fontanny Neptuna miasto ma najwięcej na świecie arkad i portyków – łączna długość wynosi ok. 40 km. Do punktu widokowego na wyższej wieży (49 m), Torre Asinelli, prowadzi ponad 400 schodów. Skarby etruskie, rzymskie, greckie i egipskie zgromadziło bogate Muzeum Archeologiczne mieszczące się w w pałacu Galvani przy Piazza Maggiore. Przy tym placu, z licznymi kafejkami i barami, koncentruje się życie turystycznego i uniwersyteckiego miasta. Uniwersytet w Bolonii, pierwszy w Europie, założono w 1088 r. Studiowali w nim bł. Czesław i św. Jacek Odrowąż, kronikarze Wincenty Kadłubek i Miechowita, także Mikołaj Kopernik (przed głównym budynkiem stoi jego pomnik). Żak Jarosław Bogoria Skotnicki, później rektor bolońskiej uczelni i arcybiskup gnieźnieński, zorganizował strajk przeciwko władzom miasta. Interweniował sam papież Jan XXII – godząc zwaśnionych, nakazał im zbudować kościół.

Toskania

„Winem rozpraszajcie troski”, radził rzymski poeta Horacy (I w.). Z owoców dojrzewających na wzgórzach Chianti produkowali wino Etruskowie, zamieszkujący Toskanię (Etrurię) od X w. p.n.e., od III w. p.n.e. Rzymianie, którzy ich podbili, a w średniowieczu o żyzny region Chianti toczyli boje Florentyńczycy i Sieneńczycy. Przy Piazza del Campo w gotyckiej Sienie wznosi się 102-metrowa wieża z XIV w., z której widać rozległą panoramę miasta z licznymi kościołami i pałacami. Wokół wybrukowanego marmurem i cegłą średniowiecznego placu od setek lat 2 lipca i 16 sierpnia odbywa się prestiżowy wyścig zwany palio. Biorą w nim udział jeźdźcy reprezentujący swoje dzielnice. Po wyścigu widzowie zasiadają do uroczystej uczty w dzielnicy, która wygrała. Honorowe miejsce przy stole zajmuje zwycięski koń. Zbudowana z białego marmuru, 8-kondygnacyjna Krzywa Wieża na Placu Cudów (Campo dei Miracoli) w Pizie (udostępniona turystom), od 2011 r. nie odchyla się od pionu. Eksperci pod kierownictwem inżyniera Michele Jamiolkowskiego, polskiego pochodzenia, wzmocnili fundamenty i dokonali niezbędnych modernizacji. Sąsiadująca z wieżą katedra  i baptysterium reprezentują najlepsze osiągnięcia stylów lombardzkiego (wczesnoromański), romańskiego, gotyku i renesansu. Na największej z Archipelagu Wysp Toskańskich, Elbie, oczekują gości liczne kurorty na wakacyjne „zesłanie”.

Florencja

Gdy w 59 r. Juliusz Cezar zakładał kolonię dla swych żołnierzy-weteranów, nie przypuszczał, że Florentina będzie miastem najwybitniejszych twórców kultury. Tutaj Dante napisał Boską komedię, Boccaccio Dekameron, Michał Anioł wyrzeźbił posąg Dawida, Donatelllo proroka Habakuka, Leonardo da Vinci namalował Monę Lisę, Boticelli Narodziny Wenus, Giotto zaprojektował biało-różowo-zieloną dzwonnicę, a Brunelleschi kopułę katedry Santa Maria del Fiore – „konstrukcję wznoszącą się ponad niebiosa, tak wielką i rozległą, iż okrywa swoim cieniem wszystkie ludy Toskanii” (L.B. Alberti). W Galerii degli Uffizi zgromadzono dzieła mistrzów renesansu, są tam również portrety królów polskich. Kawiarnie, puby, sklepy tłoczą się przy ogromnej Piazza de la Repubblica, utworzonej w miejscu dawnego rzymskiego forum.

Umbria

W Asyżu, mieście św. Franciszka, od 1986 r. odbywają się Światowe Dni Modlitw o Pokój, zapoczątkowane przez Jana Pawła II. „Od sześciuset lat kolorami i linią Giotta patrzy ludzkość na postać świętego Franciszka, na jego dzieje i posłannictwo. Giotto bowiem, jak nikt przed nim i po nim, zrozumiał to głębokie przeznaczenie, które każe bożym sztukmistrzom wędrować gromadą przez miasteczka i wsie umbryjskie, przez morza i ziemie, podnosić ludzkie serca i budzić w nich duchową radość” (Kroniki Asyżu, R. Brandstaetter). Słynne freski w romańsko-gotyckiej bazylice św. Franciszka przedstawiają życie Biedaczyny z Asyżu od narodzin w 1181 r. do śmierci (1226). Założone przez Umbrów w VI w. p.n.e. Spoletopodbili Etruskowie, następnie Rzymianie, pozostawiając teatr z I w. p.n.e. i łuki triumfalne z I w.

Wybrzeże Adriatyku

Włoskie wybrzeże Adriatyku oferuje przybyszom ciepłe morze, słoneczne piaszczyste plaże, dobre warunki do żeglowania i windsurfingu, aqua parki dla dzieci i dorosłych, korty tenisowe, pola golfowe, wycieczki konne, kluby i dyskoteki na plażach albo w ich sąsiedztwie, restauracje z miejscowymi potrawami, nastrojowe kawiarenki. Od Triestu na północy do Brindisi na południu ciągną się rybackie miasteczka, w których można wynająć dom wakacyjny, i dobrze przygotowane na przyjęcie gości kurorty wypoczynkowe. W najsłynniejszym z nich, Lido na wysepce w pobliżu Wenecji, odbywają się międzynarodowe festiwale filmowe. Młodzież z całej Europy przyjeżdża na wakacje do Lido Adriano, usytuowanego pomiędzy ekskluzywnymi kurortami Rimini i Rawenną. Magnesem jest nieodległy największy włoski park rozrywki Mirabilandia (strefy: kolejka górska Speed, Miasto Majów, tradycyjne wesołe miasteczko o nazwie Stara Europa i in.). Warto zobaczyć kolekcję muszli z całego świata w XII-wiecznej Wieży Saracenów w Rimini, bizantyjskie freski w kościele San Vitale w cesarskiej Rawennie, pałac polskiej królowej Bony w Barii niezwykłe miasto

Alberobello

z domami w kształcie kamiennych stożków (trulli).

Wenecja

Od wczesnego średniowiecza Serrenissima Repubblica (Najjaśniejsza Republika) była niezależnym państwem. Ostatni doża złożył urząd na ręce Napoleona w 1797 r., po oblężeniu Wenecji, w którym uczestniczyły również Legiony Polskie. „Z woli Bonapartego wzywał Wenecję do poddania się Sułkowski, a potem brązowe konie z kościoła św. Marka kazano zdejmować naszym żołnierzom, co miejscowa ludność bardzo wzięła do serca, gdyż tu oni zawsze kochali św. Marka i jego złocone rumaki... Ale Włosi nie rozumieją, że żołnierz musi słuchać rozkazu, i powiadają, że konie zabrali Polacchi” (Legion, H. Sienkiewicz). Konie zawiózł Napoleon do Paryża, po klęsce cesarza wróciły do Wenecji (obecnie znajdują się w Museo Marciano, a w dawnym miejscu, wnęce środkowej logii bazyliki, ustawiono ich wierne kopie). W 1204 r. Wenecjanie wyruszyli na wyprawę krzyżową do Ziemi Świętej, nie dotarli tam jednak, woleli złupić stolicę cesarstwa bizantyjskiego. Rumaki, domniemane dzieło Lizypa (IV w. p.n.e.), zagrabili z hipodromu.

Na Moście Westchnień (Ponte dei Sospiri) westchnieniami żegnali się z wolnością więźniowie prowadzeni do cel w bizantyjsko-gotycko-renesansowym Pałacu Dożów (Palazzo Ducale). Wzdychał też w 1755 r. słynny uwodziciel G. Casanova. Odbywszy obowiązkową przejażdżkę gondolą po XV-wiecznym Wielkim Kanale (Canale Grande), należałoby wstąpić do najstarszej weneckiej kawiarni Florian (pod arkadami klasycystycznego budynku Prokuratorów na placu św. Marka), działającej od 1720 r. „Wiesz, czym jest karnawał w Wenecji i jakiej zażywa w świecie sławy. Błagam cię więc i zaklinam, abyś nie chodziła...” – pisał elektor brandenburski do swej małżonki Teresy Kunegundy, córki Jana III Sobieskiego. A ona chodziła.

Włochy południowe

Główną atrakcją południowych Włoch są Pompeje i Herculanum, zalane lawą Wezuwiusza w 79 r. i odkopane w XVIII w. Odkrycie tych miast – z zachowanymi świątyniami, willami, sklepami i warsztatami rzemieślniczymi – wzbogaciło wiedzę o życiu codziennym w rzymskim imperium. Architektura i dzieła sztuki Pompejów i Herculanum wpłynęły na rozwój stylu neoklasycystycznego w XIX i XX w. Najcenniejsze freski, pomniki i przedmioty codziennego użytku zgromadzono w Muzeum Archeologicznym w Neapolu. Na ścianach pompejańskich domów wciąż widać łacińskie inskrypcje, z których można się dowiedzieć, że najlepsze wino to Falerna, Marcus kocha Liwię, a Stronnius jest głupi. Ciekawość turystów budzą malowidła ze scenami erotycznymi w „świątyni rozkoszy” w Pompejach.

Na Capribudowali wille i świątynie cesarze Tyberiusz i Oktawian August. W wapiennych skałach wyspy kryją się liczne groty, m.in. Grotta Meravigliosa (Cudowna), z dużym stalaktytem zwanym Wykapaną Madonną, i opiewana przez poetów Lazurowa Grota z lazurowym jeziorkiem (i łódkami dla turystów). Capri, „kwiaciarnię, której szybą wystawową jest morze” (J. Tuwim), można podziwiać ze szczytu Monte Solaro.

Neapol

Miasto leży nad Zatoką Neapolitańską, częściowo na stokach Wezuwiusza. Do XII-wiecznego Zamku na Jajku (Castel dell’Ovo) na owalnej wysepce prowadzi 100-metrowa grobla. Niegdyś stała tu wartownia rzymska. Drugą imponującą średniowieczną budowlą obronną jest Castel Nuovo z XIII w. Z gotycko-renesansową katedrą św. Januarego sąsiaduje wczesnochrześcijańska bazylika, wzniesiona w czasach Konstantyna Wielkiego na fundamentach świątyni Apollina. W kościele Sant’Angelo a Nilo, przy placu Largo di Corpo di Nilo, są rzeźby mistrzów renesansu, Donatella i Michelozza. Pobliski posąg z brodatym mężczyzną w pozie półleżącej symbolizuje rzekę Nil. Podobno brodacz mamrocze coś do przechodzących pań.

Kluby nocne znajdują się m.in. w okolicach Piazza Amadeo (np. Camelot przy Via Petrarca 101) i Piazza Dante. Neapol reklamuje się jako miasto najlepszej kawy, faktem jest, że w tym mieście palarnie kawy istniały już w XVII w. Jedną z pierwszych kawiarni była, działająca do dziś, Gambrinus (Piazza Trieste e Toledo). Siadywał tu W. Goethe, G. d’Annunzio, O. Wilde.

Sycylia

O Sycylię toczyli boje Fenicjanie, Grecy i Rzymianie, w nowszych czasach Bizantyjczycy i Arabowie, potem królewskie rody Habsburgów i Burbonów. Grecy pozostawili w Syrakuzach wspaniałą dorycką świątynię z VII/VI w. p.n.e. i teatr z III w. p.n.e. (odbywają się w nim prestiżowe koncerty), Rzymianie amfiteatr z III w. W akustycznej sztucznej grocie, zwanej Uchem Dionizosa, grecki tyran Dionizjusz (IV w. p.n.e.) podsłuchiwał więźniów politycznych. Tajemnicą pozostaje do dziś, co naprawdę skonstruował Archimedes, że z taką łatwością spalił flotę rzymską oblegającą miasto w 212 r. p.n.e. Taormina leży u stóp dymiącej niekiedy Etny, największego wulkanu w Europie. W teatrze grecko-rzymskim w sezonie turystycznym wystawiane są przedstawienia klasyków. Pobliskie Giardini Naxos, najstarsze sycylijskie miasto (założone w 735 r. p.n.e.), to obecnie najmodniejszy kurort z mnóstwem klubów nocnych i knajpek na plaży, serwujących wina o „wulkanicznym smaku”, produkowane z winogron dojrzewających na zboczach Etny.

Sardynia

Po stworzeniu świata Bogu pozostał stos kamieni, rzucił je do morza i tak powstała piękna wyspa Sardynia. Szmaragdowe Wybrzeże i zatoka Cagliari słyną z najczystszych plaż oznaczonych Błękitną Flagą. Oprócz atrakcyjnych kurortów w Cagliari, stolicy Sardynii, w Alghero czy Cala Gonone, przybysze wypoczywają również w zacisznych gospodarstwach agroturystycznych. Wyjątkowymi zabytkami są nuraghi, miasta-fortece cywilizacji rozwijającej się od XV w. p.n.e. Wzgórza porasta malownicza makia śródziemnomorska z wiecznie zielonym mirtem. Z owoców mirtu robią Sardyńczycy swój legendarny likier.

Zofia Siewak-Sojka