Jadę na Krym! – Historyczne stolice, skalne miasta i monastyry

Autonomiczna Republika Krymu

(ukr. Автономна Республіка Крим, ros. Автономная Республика Крым, krymskotatar. Qırım Muhtar Cumhuriyeti; pow. 26 200 km², ludność ok. 2 mln) w Republice Ukrainy zajmuje Półwysep Krymski (z wyj. Sewastopola) pomiędzy Morzem Czarnym i Azowskim, graniczy z Rosją, stolicą jest Symferopol. Języki urzędowe: rosyjski, ukraiński, krymskotatarski. Autonomiczna Republika Krymu, z własnym rządem i prezydentem, została utworzona 12 II 1992 r. Ludność: Rosjanie (58,32%), Ukraińcy (24,32%), Tatarzy krymscy (12,10%); także Polacy, Ormianie, Karaimi.

Hymn Krymu

Нивы и горы твои волшебны, Родина,
Солнце и море твои целебны, Родина.
Эту землю мы сохраним
И внукам оставим цветущий, как сад, Крым,
Цветущий, как сад, Крым!
Зори свободы тебя согрели, Родина,
Братья-народы тебя воспели, Родина.
Эту землю мы сохраним
И вместе, крымчане, прославим в веках Крым,
рославим в веках Крым!
Славься, Крым!
Niwy i góry twoje są magiczne, Ojczyzno,
Słońce i morze twoje są lecznicze, Ojczyzno.
Tę ziemię zachowamy
I wnukom zostawimy kwitnący, niby ogród, Krym,
kwitnący, niby ogród, Krym!
Jutrzenki wolności cię rozgrzewały, Ojczyzno,
Bratnie narody w pieśniach cię utrwalały, Ojczyzno.
Tę ziemię zachowamy
I razem, krymianie, wychwalimy Krym na wieki,
wychwalimy Krym na wieki!
Bądź pochwalon, Krym
(Hymn Krymu, słowa Olga Gołubiewa, muzyka Alemdar Karamanow; obowiązuje od 1992 r.)

Historia

• VIII–VII w. p.n.e. Scytowie na północnym wybrzeżu Morza Czarnego.
• 528 r. p.n.e.– Chersonez Taurydzki; koloniści greccy tworzą miasto-państwo, które z czasem kontroluje zachodnią część Półwyspu Krymskiego wraz z wybrzeżem czarnomorskim; II w. p.n.e. wojna ze Scytami; Chersonez podporządkowany Mitrydatesowi VI, królowi Pontu i Królestwa Bosporańskiego; od I w. p.n.e. uzależnienie od Rzymu, ale z zachowaniem autonomii; IV w. n.e. najazd Hunów, od V w. wpływy Bizancjum i rozwój miasta; 711 r. przymierze z Chazarami w wojnie z cesarzem bizantyjskim Justynianem II, mieszkańcy wybierają na cesarza jego rywala Bardanesa pochodzenia ormiańskiego; od IX w. władzę w Chersonezie sprawuje strateg zależny od cesarza Bizancjum; 988 r. najazd wojsk Włodzimierza I, księcia Rusi, który oddaje Bizantyjczykom miasto, przyjmuje chrzest i poślubia Annę, córkę cesarza Bazylego II. 1223 r. inwazja Mongołów; przybycie Genueńczyków; 1299 r. Mongołowie Nogaja niszczą Chersonez i mordują ludność; 1399 r. najazd Złotej Ordy pod wodzą Edygeja. Po 1450 r. spustoszony i opuszczony Chersonez znika z kart historii.
• Ok. 480 r. p.n.e.–362 n.e. Królestwo Bosporańskie (wschodnia część Krymu, nad M. Azowskim i nad Cieśniną Kerczeńską; początkowo był to związek 30 miast i osad różnych ludów, z czasem zhellenizowanych). Stolica Pantipakajon (Kercz); wojny ze Scytami krymskimi (330 p.n.e.) ze wsparciem Syraków (plemię sarmackie); najazd Gotów (362 r.) i Hunów (IV w.); rozpad królestwa; od VI w. pod władzą Bizancjum.
• III w. p.n.e.– IV w. n.e. Państwo Scytów ze stolicą w Neapolu Scytyjskim (Symferopol)
• VII–IX w. Kaganat Chazarski; w wieloetnicznym i wieloreligijnym państwie Chazarów elity wyznawaly judaizm; wielki kagan musiał być wyznawcą judaizmu.
• poł. XIV w.–1475 Teodoro. Założone przez ludność bizantyjską prawosławne księstwo ze stolicą w Mangup. Toczyło walki z Timurem i opanowaną przez Genueńczyków Teodozją (Kaffą); rozbite przez Turków.
• 1427–1783 w. Chanat Krymski, rządzi dynastia Girejów; od 1475 r. pod zwierzchnictwem Imperium Osmańskiego, od 1774 pod protektoratem Rosji, anektowany przez Rosję (1783 r.) i zamieniony na prowincję Nowa Rosja; 1917 r. ogłoszenie Republiki Tatarów Krymskich i wojna z bolszewikami; 1921 r. Autonomiczna Krymska Republika Radziecka w Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republice Radzieckiej; II wojna światowa okupacja niemiecka; 1944 r. Sowieci przesiedlają Tatarów Krymskich do Azji Środkowej, na Krym przybywają rosyjscy osadnicy; 1954 r. Krym zostaje włączony do Ukraińskiej Socjalistycznej RR. 1991 r. ogłoszenie Autonomicznej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (oprócz Sewastopola); 1992 r. rosyjska ludność ogłasza niepodległą Republikę Krymu, władze ukraińskie godzą się na status Autonomicznej Republiki Krymu w granicach Republiki Ukraińskiej.

CIEKAWOSTKI

Wino z czaszki wroga
Herodot z Halikarnasu (V w. p.n.e.) zanotował w swej Historii, że scytyjski wojownik wypijał krew z ciała swego pierwszego pokonanego wroga. Ponadto Scytowie czaszki swych nieprzyjaciół, których zabili, oprawiali w złoto lub srebro i pili z nich wino podczas uczt. Podobne obyczaje mieli Bułgarzy. Chan Krum, zwyciężywszy bizantyjskiego cesarza Nicefora (811 r.), kazał z jego czaszki zrobić puchar. Ucztującego Kruma przedstawia miniatura w XIV-wiecznej kopii wierszowanej Kroniki (XII w.) Konstantego Manessesa (w Bibliotece Watykańskiej).

„Gdzie Rzym, gdzie Krym”

Krym był popularnym miejscem zsyłki... już od starożytności. Według tradycji, z rozkazu cesarza Trajana do Chersonezu Taurydzkiego zesłano papieża Klemensa I (zm. ok. 101 r.), gdzie został utopiony z kotwicą u szyi. Relikwie męczennika do Rzymu przywieźli z Krymu – gdzie ewangelizowali Chazarów – Cyryl i Metody (IX w.). Drugim papieżem zesłańcem był buntowniczy Marcin I (zm. 655 r.), który negował prawo cesarzy do zatwierdzania wyboru papieży. Na Krym wywożono również odsuniętych od władzy bizantyjskich cesarzy, braci panujących cesarzy, synów panujących cesarzy oraz spiskujących arystokratów i wodzów pragnących tronu w „Nowym Rzymie”, jak nazywano Konstantynopol, stolicę Bizancjum. W 695 r. uzurpator Leoncjusz zesłał na Krym cesarza Justyniana II Obciętonosego. Nos obciął mu Leoncjusz. Drugi uzurpator Tyberiusz Apsimaros obciął nos Leoncjuszowi. Tymczasem Justynian II uciekł z więzienia w Chersonezie do kagana Chazarów, a że ten przestraszył się uzurpatora Tyberiusza, nie udzielił cesarzowi pomocy. W końcu Justynian II z pomocą bułgarskiego chana Terweła odzyskał bizantyjski tron, kazał stracić obydwu uzurpatorów, a do Chersonezu wysłał w zemście ekspedycję karną. Przebywał tam wówczas na zesłaniu wódz bizantyjski Filipikos, z pochodzenia Ormianin... Sprzymierzył się z Chazarami, ruszył na „Nowy Rzym”, kazał uciąć głowę Justynianowi i został cesarzem. W nowszych czasach Krym zwiedzali – w ramach zsyłki – dwaj poeci: Aleksander Puszkin (1820), który napisał poemat Fontanna Bakczysaraju, i Adam Mickiewicz (1825), autor Sonetów krymskich. Inny zesłaniec, Karol Kościuszko-Waluszyński w latach 1888–1907 odkrywał dla nauki i turystów starożytny Chersonez. To on utworzył Muzeum–Rezerwat Archeologiczny „Chersonez Taurydzki”, istniejący do dziś.

EUPATORIA

Zawsze słoneczna Eupatoria (ponad 120 tys. mieszkańców), uzdrowisko (błota lecznicze, wody minaralne) i ośrodek wakacyjny nad Morzem Czarnym, leży w zachodniej części Półwyspu Krymskiego. Słynie z piaszczystych plaż (rzadkich na Krymie); ma dobrze rozwiniętą infrastrukturę turystyczną. Miasto Kernikityda założyli ok. VI w. p.n.e. koloniści greccy. Zachowały się fragmenty murów z IV w. p.n.e. (ulica Nabiereżnaja). Po 110 r. Kernikitydę zajął Mitrydades VI Eupator, który wcześniej podbił Królestwo Bosporańskie (ze stolicą w Pantipakajonie na Półwyspie Kerczeńskim).
W czasach Chanatu Krymskiego (1427–1783) powstała najpiękniejsza budowla w mieście – Meczet Piątkowy (Dżuma-Dżami; oddany wiernym w 1990 r.), zaprojektowany (1552 r.) przez wielkiego tureckiego architekta Sinana, twórcę ponad 400 budowli. Pracę zlecił chan Dewlet I Girej (pan. 1551–1557), sprzymierzony z Imperium Osmańskim. Przybyli do Eupatorii pod koniec XVIII w. Karaimi mają tu swoje świątynie, Wielką Kenesę i Małą Kenesę, bibliotekę i chętnie odwiedzaną przez turystów restaurację karaimską. Karaimizm wywodzi się z judaizmu i jako odrębne wyznanie oddzielił się od judaizmu ok. VII/VIII w. Uznaje Torę, podstawą liturgii są Psalmy, odrzuca autorytet rabinów.

SYMFEROPOL

Symferopol (Симферополь; 344 tys. mieszk.), stolica Autonomicznej Republiki Krymu. leży nad rzeką Sałhir. W j. krymskotatarskim nazywa się Ak-Mesczit, tak jak tatarska osada powstała w XIV w. Tatarski chan Mengli Girlej wzniósł meczet – Kebir-Dżami (1508 r.). Krymskie Muzeum Regionalne prezentuje przedmioty znalezione w kurhanach i na terenie Neapolu Scytyjskiego. Miasto, założone w 1784 r. za panowania Katarzyny II, było od 1802 r. stolicą guberni taurydzkiej. Na prospekcie Pobiedy („zwycięstwa”) stoi pomnik kniazia Dołgorukowa, dowódcy wojsk rosyjskich, które w 1771 r. zdobyły Krym. Czołg-pomnik (Tank-34) upamiętnia wyzwolenie Krymu spod okupacji niemieckiej. W Symferopolu działają stowarzyszenia polonijne (Stowarzyszenie Polaków na Krymie, Krymski Oddział Stowarzyszenia Uczonych Polskich, Polski Ośrodek Kulturalno-Oświatowy im. A. Mickiewicza na Krymie). Symferopol szczyci się najdłuższą w świecie linią trolejbusową (86 km). Trasa ze stolicy do Ałuszty wiedzie przez zachodnią część Gór Krymskich, z Ałuszty do Jałty brzegiem Morza Czarnego (przystanki: Marine, Łozowe, Andrusowe, Pionerśke, Dobre, Zariczne, Perewalne, Sosniwka, Przełęcz Angarska na wysokości 752 m n.p.m., Łuczyste, Kutozowka, Ałuszta; Łazurne, Małyj Majak, Kiparisne, Puszkine, Partenit, Zaprudne, Artek, Krasnokamianka, Gurzuf , Aj-Danil, Nikicki Ogród Botaniczny, Massandra, Jałta). Z miejscowości Perewalne można wybrać się do najdłuższej w Górach Krymskich wapiennej jaskini (16,7 km) Kyzył-Koba (Czerwona Pieczara) z podziemnym jeziorem.

Neapol Scytyjski

Pozostałości po stolicy państwa scytyjskiego na Krymie (III w. p.n.e.–IV w. n.e.), znanej pod nazwą Neapol Scytyjski (z j. greckiego nea polis – nowe miasto), zobaczymy na wysokim skalistym cyplu na obrzeżach Symferopola: mury obronne, fragmenty pałacu, świątyni i domów mieszkalnych oraz odbudowane w ostatnich latach górujące nad okolicą mauzoleum. W najstarszym i najokazalszym sarkofagu, zbudowanym z kamiennych płyt, złożono ciało Skilurosa (II w. p.n.e.). Były przy nim dwa miecze, oszczepy, gorytos na strzały i łuk, żelazny hełm i złote blaszki zdobiące niegdyś ubiór. Przy sarkofagu leżały kości czterech koni i psa. W innych trumnach, pochodzących z różnych okresów istnienia państwa, znaleziono złote ozdoby wykonane przez rzemieślników scytyjskich i greckich. Wizerunki Skilurosa i jego syna Palakosa, którzy rozbudowali Neapol, widnieją na kamiennej płaskorzeźbie. Scytowie, wyparci przez Sarmatów z północnych wybrzeży Morza Czarnego, przybyli w III w. p.n.e. na Krym i na ziemiach zamieszkanych przez Taurów założyli nowe państwo. Skiluros podporządkował Królestwo Bosporańskie, pokonał flotę Chersonezu i zajął należące doń wybrzeże czarnomorskie. Jego syn Palakos (zginął w 109 r. p.n.e.), sprzymierzony z Taurami, prowadził wojny z Królestwem Bosporańskim i z Cheronezem. Po początkowych sukcesach został pobity przez króla Mitrydatesa VI. Państwo Scytów najechali Goci w III w. p.n.e., przestało istnieć w IV w. po inwazji Hunów. Starożytny Neapol odżywa podczas imprez historycznych; turyści zobaczą wtedy inscenizacje starożytnych obrzędów, wojska toczące bitwy, słynnych wodzów i królów.

BAKCZYSARAJ i skalne miasta

„Jeszcze wielka, już pusta Girajów dziedzina.
Zmiatane czołem baszów ganki i przedsienia,
Sofy, trony potęgi, miłości schronienia,
Przeskakuje sarańcza, obwija gadzina.
Skróś okien różnofarbnych powoju roślina,
Wdzierając się na głuche ściany i sklepienia,
Zajmuje dzieło ludzi w imię przyrodzenia
I pisze Balsazara głoskami "RUINA".” Bakczysaraj, Adam Mickiewicz
„Gadzina” już dawno uciekła z Bakczysaraju i nie straszy turystów zwiedzających wcale nie pusty pałac chanów – mieści się w nim Muzeum Historii i Kultury Tatarów Krymskich, a w innych pomieszczeniach muzea sztuki. Zespół pałacowy w Bakczysaraju – usytuowanej w Górach Krymskich trzeciej i ostatniej stolicy chanów krymskich (dwie poprzednie w Czufut-Kale i Starym Krymie) – składa się z głównego pałacu chana, sali Dywanu, haremu, sześciu dziedzińców, kilkunastu fontann (wśród nich Fontanna Łez), Wielkiego Meczetu Chan Dżami, baszty Sokoła, budynków z pomieszczeniami dla służby i dworu, perskich ogrodów. Chanowie sprowadzali osmańskich, perskich i włoskich architektów i artystów. Kompleks przypomina stambulskie Topkapi.
Na cmentarzu są dwa mauzolea, kamienna rotunda i rzeźbione kamienne sarkofagi tatarskiej arystokracji. Stelę przy sarkofagu kobiety wieńczy rzeźbiona płaska czapeczka, mężczyzny turban.

Fontanna Łez

„W środku sali wycięte z marmuru naczynie;
To fontanna haremu, dotąd stoi cało.
I perłowe łzy sącząc woła przez pustynie...” Adam Mickiewicz
„Принес я в дар тебе две розы.
Люблю немолчный говор твой
И поэтические слезы.” Aleksander Puszkin
[Przyniosłem ci w darze dwie róże.
Lubię niemilknący rozgwar twój
I poetyckie łzy.]
Zesłani „w głąb Rosji” Puszkin (w 1820 r.) i Mickiewicz (w 1825 r.) odwiedzili Bakczysaraj (Bachczysaraj; „pałac-ogród”). W poemacie Fontanna Bakczysaraju (wyd. 1824 r.) rosyjskiego poety chan Girej najechał posiadłość hrabiego Potockiego i porwał jego córkę Marię. Zakochany w swej brance, która oczywiście odrzuciła jego miłość, pogrążył się w wielkim smutku. Zazdrosna Gruzinka Zarema, chcąc odzyskać swą pozycję faworyty w haremie, kazała swym sługom zabić Marię. Poniosła za to srogą karę, gdy sprawa wyszła na jaw, a zbolały i rozwścieczony chan wyruszył na nową wojnę. Po powrocie ku pamięci nieodżałowanej Marii „воздвигнул мраморный фонтан” i lał przy tej fontannie łzy rozpaczy. Fontannę wyrzeźbił perski artysta. Mickiewicz przełożył fragmenty poematu Puszkina, napisał sonety Bakczysaraj, Grób Potockiej, Mogiły haremu. Według poematu A. Puszkina Aleksander Ilinski skomponował operę Zarema (1911 r.), Borys Asafiew muzykę do baletu Fontanna Bakczysaraju (z choreografią Rostisława Sacharowa; 1934 r.). Po zdobyciu Krymu bolszewicy zamierzali zrównać z ziemią pałac chanów i wszystkie budowle. Zabytki uratowała fontanna opiewana przez Puszkina – ktoś sprytny podsunął decydentom myśl, że przecież był tutaj Puszkin, zesłaniec i rewolucjonista, i „принес две розы”. Sowieci ustawili pomnik poety przy fontannie i też przynosili „dwie róże”.

Czufut-Kale

„Tam nie patrz! (...)
Mirzo, a ja spojrzałem! Przez świata szczeliny
Tam widziałem...” Droga nad przepaścią w Czufut-Kale, Adam Mickiewicz
Skalne miasto Czufut-Kale („żydowska twierdza”), 2,5 km od Bakczysaraju, zajmuje teren o pow. 46 ha na górze stołowej otoczonej wysokimi urwiskami. Nazwa pochodzi od Karimów, którzy osiedlili się tu w XVI w. W VI w. było strażnicą Alanów, zależnych od Bizancjum, potem Połowców, którzy mieli tu „40 umocnień” (Kyrk Er), a w XIII w. zostali wasalami Złotej Ordy, wreszcie – do 1532 r. – drugą stolicą Chanatu Krymskiego. Już w XIX w. opuszczone skalne miasto było atrakcją turystyczną: zwiedzali je nawet carowie Rosji (czasami pomieszkiwali w rozkosznym pałacu chanów w Bakczysaraju). Po Czufut-Kale oprowadzają Karaimi: pokazują turystom pozostałości potężnej niegdyś twierdzy, meczetu, mauzoleum, w którym była pochowana matka Hadżi Gireja (pierwszego władcy Chanatu Krymskiego), także kamienne tłocznie winogron, działające swoje dwie kenesy, a głodnych zapraszają do restauracji, obiecując smaczne potrawy karaimskie. W okolicy jest wykuty w skale przez mnichów bizantyjskich w VIII w. Monastyr Uspienski. W ciągu dziejów nie był zamieszkany tylko od 1921 r. do rozpadu Związku Radzieckiego.

Eski Kermen

Skalne miasto Eski Kermen (krymtat. „stara twierdza”), niedaleko Bakczysaraju, również leży na górze stołowej, nad urwiskiem wys. 30 m. Zajmowało powierzchnię 8,5 ha. Wokół twierdzy, zbudowanej przez Bizantyjczyków w VI w., powstała osada z domami wykutymi w skale – na przełomie XII i XIII w. liczyła ok. 3 tys. mieszkańców. Miasto zostało opuszczone po najeździe Mongołów w 1399 r., dowodzonych przez Edygeja, wówczas przywódcę państwa mongolskiego Złotej Ordy. W granicach Eski Kermen i w okolicy jest ok. 400 pieczar, używanych niegdyś jako domy mieszkalne, magazyny, warsztaty, w kilku były cerkwie. Zachowały się fortyfikacje, budowane od VI do XII w., pozostałości głównej bazyliki z VI w., kompleks studni ze schodami i platformami.

Tepe Kermen

Nazwa Tepe Kermen (7 km na południowy wschód od Bakczysaraju) znaczy „miasto na górze”. Ta góra to 200-metrowy ostaniec, którego szczyt otaczają 10-metrowej wysokości pionowe ściany, a poniżej strome urwiska. W tak niedostępnym miejscu Bizantyjczycy wznieśli w VI w. następną strażnicę. Wokół twierdzy usytuowanej na szczycie wykuto w ok. 250 grot na różnych poziomach. Miasto istniało prawdopodobnie do końca XIV w., potem pozostał tylko prawosławny klasztor. Przygotowani do trekkingu turyści zobaczą tam cerkwie skalne, kolumny z kapitelami, inskrypcje w języku greckim i piękne krajobrazy.

Kyz-Kermen

Niewielka Kyz-Kermen („dziewicza twierdza”), 7 km na południowy wschód od Bakczysaraju, wznosi się na skalnym cyplu. Zbudowali ją Chazarowie w VIII w.; oprócz funkcji strażnicy, była schronieniem dla ludności mieszkającej w dolinach, podczas najazdu wrogich plemion. Po odejściu Chazarów (w IX w.) w pieczarach zamieszkali prawosławni pustelnicy.

Bakła

Otoczona murem obronnym Bakła („fasola” ), 10 km na wschód od Bakczysaraju, była umocnioną osadą greckich rolników. Wykute w skałach groty (zachowało się ok. 100) mieszkańcy używali w celach gospodarczych, niektóre kultowych. Od X w. miasto się rozrastało, budowano cerkwie, w XI w. umocniono mury; po najeździe wojsk Złotej Ordy w XIII w. Bakła opustoszała. Teraz jest lubianym przez turystów „uroczyskiem”.

Kaczi-Kalon

Kaczi-Kalon („krzyżowy okręt”), 8 km na południe od Bakczysaraju, rozciąga się na obszarze 25 ha. Zachętą dla turystów są ścieżki spacerowe i rowerowe. Kompleks klasztorny, z daleka przypominający okręt, tworzy pięć dużych naturalnych grot w zboczu góry. Krzyż z nazwy to naturalne w tym kształcie wyżłobienie w skale. W tzw. Grocie I wykuto cerkiew św. Sofii (z niszami na ikony) i tarapany (kamienne koryta do wyciskania winogron), w Grocie II cele dla mnichów, w III cerkiew św. Anastazji (jest tam też cudowne źródełko). Klasztor utworzyli mnisi ikonoduli (zwolennicy czczenia ikon), którzy uciekli z Bizancjum w VIII–IX przed prześladowaniami ikonoklastów (niszczycieli ikon). Monastyr zamknęli komuniści w 1921 r.

MANGUP – stolica Teodoro i skalne klasztory

Mangup (9 km od Bakczysaraju), największe skalne miasto na Krymie, zajmuje powierzchnię 90 ha. Bizantyjczycy w VI w. wznieśli twierdzę chronioną głębokimi wąwozami i wysokimi urwiskami. Od końca VII w. do połowy VIII w. rządzili w niej Chazarowie, od połowy XIV w. była stolicą prawosławnego księstwa Teodoro. O świetności miasta świadczą pozostałości XV-wiecznego pałacu książąt Teodoro, cytadeli, bazyliki, skalnego klasztoru.

Szułdran

Klasztor skalny Szułdran, w pobliżu Mangup, tworzą groty rozmieszczone na dwóch poziomach. XV-wieczna główna cerkiew znów pełni funkcje sakralne.

Klasztor Cziłter-Koba i Twierdza Sjujreńska

Znajdują się ok. 20 km od Bakczysaraju. Twierdza wznosi się na skalnym cyplu obok klasztoru Cziłter-Koba („jaskinia z kratą”). W górnej części okrągłej baszty jest cerkiew z wyblakłymi już freskami. Klasztor (23 groty) ma pomieszczenia na trzech poziomach, cerkiew z baptysterium i niszami grobowymi. Obok klasztoru widać kamienne urządzenia do produkcji wina.
Cziłtier-Marmara
Klasztor Cziłtier-Marmara (20 km od Bakczysaraju) składa się z 86 grot na pięciu kondygnacjach, połączonych klatkami schodowymi. Na najniższym poziomie są kaplice grobowe i pochówki, na drugim główna cerkiew z murowanymi ścianami i refektarz, na trzecim cele mnichów i cerkiew, w grotach na czwartym mieszkali przełożeniu monastyru. Na ścianach czterech cerkwi wykuto krzyże.

Monastyry Inkermanu

Za współczesnym miastem Inkerman (5 km od Sewastopola) znajdują się liczne klasztory skalne (ok. 4 tys., grot), zgrupowane w urwiskach lewego brzegu Czernej i wokół Skały Monastyrskiej i Skały Zagajtańskiej (na prawym brzegu rzeki). Drugą atrakcją turystyczną na tym obszarze jest twierdza Kałamita, usytuowana na płaskim szczycie Skały Monastyrskiej. Pełniła funkcje obronne od VI/VII w. do XVIII w. Bizantyjczycy zbudowali kamienny mur obronny z czterema basztami. Twierdza strzegła drogi do podległego Bizancjum greckiego Chersonezu. W XV w. władca księstwa Teodoro, Aleksy, przebudował fortyfikacje, dodając piątą basztę. Po zdobyciu Krymu w 1475 r. Turcy dodali barbakan. Od ok. VII w. groty skalne zamieszkiwali eremici; od XII tworzyły się wspólnoty zakonne, w czasach opiekuńczego księstwa Teodoro (XIV–XV w.) było około 30 cerkwi z podlegającymi im skitami i osiem wielkich klasztorów. W okresie dominacji tureckiej, od 1475 do 1774, wiele klasztorów przestało istnieć; w 1778 r. (kiedy turecki Krym znajdował się pod protektoratem Imperium Rosyjskiego) wywieziono prawosławną ludność do Rosji i klasztory inkermańskie opustoszały. W 1850 r. reaktywowano monastyr św. Klemensa w Skale Monastyrskiej, zbudowano nowe cerkwie i mieszkania; zlikwidowany w 1926 r. przez komunistów, został po zmianach politycznych w latach 90. XX w. oddany wiernym.

SEWASTOPOL

Miasto wydzielone na prawach obwodu należy do Ukrainy; port w Sewastopolu dzielą ukraińska Marynarka Wojenna i rosyjska Flota Czarnomorska; dzieje tej drugiej poznają turyści w Muzeum Floty Czarnomorskiej.

Bałakława

„Znalazły tam wyborną przystań nawy nasze.
Skał niebotycznych ściana przystań tę zamyka
I tylko wąskim wnijściem okręt się przemyka.” Odyseja, Homer
„Tu Grek dłutował w murach ateńskie ozdoby,
Stąd Italczyk Mongołom narzucał żelaza
I mekkański przybylec nucił pieśń namaza.” Ruiny zamku w Bałakławie, Adam Mickiewicz
Bałakława (w wydzielonym obwodzie Sewastopola) jest popularnym czarnomorskim kurortem i atrakcją turystyczną. „Wyborną przystań” – oprócz naw Homerowych – znalazły też jednostki 11 Dywizji Okrętów Podwodnych i broń atomowa. Ulokowano je w podziemnym mieście, wykutym na rozkaz Stalina w przybrzeżnych skałach. Tajemne niegdyś i najbardziej strzeżone miejsce mogą od niedawna zwiedzać turyści. Wspomniany przez Mickiewicza zamek to dobrze zachowana duża twierdza z okrągłymi basztami, zbudowana przez Genueńczyków w latach 1357–1433.

Chesonez Taurydzki

Wspaniały Chersonez – „gdzie Grek dłutował”, Rzymianin naśladował Greków budowle, Bizantyjczyk wznosił bazyliki i w natchnieniu malował freski, gdzie książę Włodzimierz Ruś ku chrześcijaństwu poprowadził, przyjmując chrzest – od 1450 r. pustoszejący, zapomniany, zniknął w gęstwinie dzikiej przyrody. Został odkryty w 1817 r. i od tamtej pory są prowadzone badania, także z udziałem Polaków. W latach 1888–1907 pracami kierował Karol Kościuszko-Waluszyński, od lat 90. XX w. tereny Chersonezu i Bałakławy badają naukowcy i studenci z uniwersytetów w Warszawie i Poznaniu. Na rozległym obszarze turyści oprócz wielu stref archeologicznych zobaczą amfiteatr rzymski zbudowany ok. II w. w miejscu greckiego teatru z III w. p.n.e.; zespół budowli z rzymską cytadelą z II w. i bizantyjskimi budynkami administracyjnymi; kompleks świątynny Bazylika Uwarowska z VI/VII w.; bizantyjskie baptysterium z VI w., w którym został ochrzczony kijowski książę Włodzimierz I (988 r.); tzw. Bazylikę 1935 (odkrytą w 1935 r.) z XI w., rozbudowaną z bazyliki z VI w.; odkrytą przez Karola Kościuszko-Waluszyńskiego bazylikę w bazylice... Odznaczony orderami polski archeolog zmarł w Chersonezie i tam został pochowany (przewodnicy pokazują jego grób). Artefakty znalezione w Chersonezie prezentują Muzeum Sztuki Antycznej i Muzeum Sztuki Wczesnośredniowiecznej. W miejscu greckiej agory – i również głównego placu w czasach bizantyjskich – wzniesiono w XIX w. cerkiew pw. św. Włodzimierza. Z historycznym Chersonezem sąsiadują słoneczne plaże.

Zofia Siewak-Sojka