Jadę do Rosji! – Petersburg część I

SANKT PETERSBURG

(pow. 1439 km², ludność ponad 4,6 mln) leży w delcie Newy, pomiędzy Zatoką Fińską i jeziorem Ładoga, na 42 wyspach połączonych 396 mostami. Znajduje się na liście UNESCO jako ósme z najbardziej atrakcyjnych miast świata. Nazywany jest północną stolicą, Wenecją Północy i pieszczotliwie Pitrem.

Kiedy jechać?

Zwiedzanie cały rok. Latem w petersburskie białe noce spacerują po mieście mieszkańcy miasta i turyści, zachodząc do klubów, kawiarń i barów. Przez cały czerwiec trwa artystyczny Festiwal Białych Nocy. Zimą oświetlona Newa i jezioro Ładoga zamieniają się w lodowisko; odbywają się festiwale Rosyjskiej Zimy (25 XII–5 I) z licznymi atrakcjami (m.in. przejażdżki „trojką”) i Pożegnanie Rosyjskiej Zimy (ostatnie dni lutego i pierwsze dni marca). Teatry zimą wystawiają nowe spektakle; turyści z całego świata przybywają na Maryjski Festiwal Baletowy (10–18 II). Wiosną „na Newie w oparze wilgoci już ruszają wiosenne lody” (Anna Achmatowa) i od maja do października po rzece i kanałach pływają statki wycieczkowe, łodzie i jachty. W kwietniu lub w maju petersburczycy witają klasyczną Muzyczną Wiosnę (IV lub V), a od połowy listopada rozgrzewają się w licznych klubach jazzowymi Jesiennymi Rytmami.

Potrawy, smakołyki, napoje

rassolnik (zupa z kiszonych ogórków z cynaderkami), łapsza (bulion z makaronem); ikra cziornaja (czarny kawior), ikra krasnaja lub kietowaja (czerwony kawior); osietrina otwarnaja (gotowany jesiotr), płow (pilaw, ryż z kawałkami baraniny), żarkoje po damaszniemu (mięso po domowemu – z grzybami, ziemniakami i jarzynami, duszone w glinianym naczyniu), żulien iz gribow (grzyby duszone w śmietanie), pielmieni (kołduny z mięsem), gołubcy (gołąbki, mięso zawijane w liście kapusty), gowiadina (wołowina), swinina (wieprzowina); oładji (racuchy polewane syropem lub śmietaną), pirożnoje (ciastka); czaj s warieńjem (herbata z konfiturami), winagradnyj sok (sok winogronowy), kwas (napój z niewielką zawartością alkoholu wyrabiany ze sfermentowanego chleba); wódka Piercowka (pieprzówka), Starka (wódka pędzona z dodatkiem liści jabłoni i gruszy), piwa: Baltika, Miedowyje, Stiepan Razin, Sibirskaja Korona; wina: szampanskoje, briut.
„Lody, lody! Słońce. Leciutkie biskwity (...)
I sam jeszcze nie wie, co wybierze w końcu:
Perłową śmietankę czy wafle złożone?
Ale szybko zniknie pod cienką osłoną
boski lód jadalny...” Osip Mandelsztam

Wyjątkowe zakupy

w XVIII-wiecznym krytym pasażu handlowym Gostinyj dom (projektu B. Rastellego), w domu handlowym Passaż (z szklanymi sufitami), w ozdobionym posągami i witrażami sklepie Jelisiewskim w stylu moderne (z 1903 r.) przy Newskim Prospekcie; na targowisku pamiątek w pobliżu chramu Chrystusa Zbawiciela na Krwi.

Historia

„Komuż to przyszło do głowy, by miasto, któremu sądzone będzie trzykrotnie wyrzec się swej nazwy, nazwać imieniem świętego apostoła, który swego trzykrotnie się zaparł?” M. Kurajew

Jak w bajce...

Na moskiewskim targu carewicz Piotruś zobaczył małego chłopca sprzedającego pierogi. Chłopiec rósł, rósł – a nazywał się Aleksander Mienszykow (1670–1729) – i dzięki swej przedsiębiorczości i przyjaźni z Piotrem stawał się ordynansem, sierżantem, kapitanem, generalissimusem, księciem, feldmarszałkiem.
Marta Skawrońska (1683–1727), chłopka pańszczyźniana, Litwinka albo Białorusinka, służyła w domu szwedzkiego pastora. Podczas wojny rosyjsko-szwedzkiej została wzięta do niewoli i powędrowała z rosyjskimi wojskami jako markietanka. Zobaczył ją Aleksander Mienszykow i z miejsca się w niej zakochał. Zobaczył ją też car Piotr I Wielki (pan. 1689–1725). Marta Skawrońska przyjęła prawosławie, zmieniła imię na Katarzyna, w 1712 r. poślubiła Piotra w wybudowanej przez niego stolicy carstwa Sint Peter Burhu (Mieście Świętego Piotra), w 1723 r. została koronowana, a po śmierci Piotra rządziła jako samodzielna imperatorowa Katarzyna I, oczywiście z pomocą wszechwładnego Mienszykowa.
Piotr I Wielki, który przeprowadził wiele reform i otworzył Rosję na Europę, rozpoczął budowę miasta od Twierdzy Pietropawłowskiej – jej mieszkańcem będzie później z woli Katarzyny II Wielkiej (pan. 9 VII 1762–17 XI 1798) Tadeusz Kościuszko i szewc Jan Kiliński. Piotra III (pan. 5 I–9 VII 1762; zmarł 17 VII 1762 r.), swego męża, Katarzyna II szybko się pozbyła i już sama panowała szczęśliwie, budując wspaniałe pałace i zmieniając granice na mapie Europy. Była inicjatorką trzech rozbiorów Polski. Wybrała Stanisława Augusta Poniatowskiego na króla Polski, a w 1795 r. kazała mu abdykować. Imperium Rosyjskie wchłonęło polskich uczonych (B. de Courteney), odkrywców (B. Dybowski, A. Cywolka, J. Czerski, A. Czekanowski), inżynierów (czterej Kierbedziowie), malarzy (A. Orłowski, H. Siemiradzki), muzyków (J. Kozłowski, I. Strawiński), artystów (W. Niżyński, M. Krzesińska).
W Krwawą Niedzielę 1905 r. pod Pałacem Zimowym wojska carskie ostrzelały pokojową demonstrację, a w 1917 r. w pałacu Smolnym Zjazd Rad powołał rząd bolszewików. W 1914 r. zmieniono miastu nazwę na Pietrograd, w 1924 r. na Leningrad, a w 1991 r. przywrócono dawną – Sankt Petersburg.

Dzielnica Piotrogrodzka

„Cudowna flota
rozciąga flanki i szeroką
tamę znienacka Newie stawia...
a założyciel-Imperator
stoi na dziobie swej fregaty...” Aleksander Błok
„Ale kto widział Petersburg, ten powie:
że budowały go chyba Szatany.” Adam Mickiewicz


W dniu 19 marca 1697 r. wyruszyło z Moskwy do Europy Wielkie Poselstwo (ok. 250 osób) z carem Piotrem I, który podróżował incognito jako Piotr Michajłow, i nieodłącznym Aleksandrem Mienszykowem. Gdy car już zobaczył i zapamiętał, co dzieje się w Inflantach, Prusach i w krajach Rzeszy Niemieckiej, popłynął do Amsterdamu, a następnego dnia (18 VIII) do Zaandam. Tam zamieszkał w domu kowala, rozejrzał się po porcie, kupił statek i wrócił do Amsterdamu, gdzie od 30 VIII podjął pracę w stoczni, mieszkając z rzemieślnikami jako Peter Timmerman van Zaandam (Piotr Cieśla z Zaandam). Budowano właśnie 30-metrowej długości fregatę dla Kompanii Wschodnioindyjskiej. „Snuł wielkie plany: chciał uczynić z Rosji takie samo cywilizowane mocarstwo, zbudować taką samą morską flotę i rozwinąć handel” (Od Rusi do Rosji, Lew Gumilow). Piotr I zwiedzał pałace i galerie obrazów, rozmawiał z artystami i uczonymi, kupował nowoczesne urządzenia, książki, przysłuchiwał się obradom holenderskiego parlamentu. Z Holandii zabrał do Rosji ponad 100 rzemieślników, a po wizycie w Anglii (był w Izbie Gmin, obejrzał zbrojownię i mennicę, uczył się szkutnictwa u mistrza A. Deane’a) ok. 60 wykwalifikowanych rzemieślników stoczniowych. Spotkał się w Austrii z cesarzem Leopoldem I, w drodze powrotnej do Rosji zwiedził kopalnię soli w Wieliczce. W Rawie Ruskiej Piotr I Wielki i polski król August II Mocny przez trzy dni i noce, prześcigając się w demonstrowaniu swej siły oraz sprawności w piciu wina, zawarli tajny układ przeciwko Szwecji. „Polska to dla Rosji pomost do Europy, a Bałtyk to nasze okno na świat”, twierdził car. Przybywszy do Moskwy 5 IX 1698 r., natychmiast zaczął wprowadzać reformy: bojarów powitał, własnoręcznie ścinając im brody (mogli je nosić tylko chłopi i mnisi bezpłatnie oraz kupcy po zapłaceniu podatków). W 1702 r. przepędził Szwedów z terenów nad Newą i uzyskawszy swe „okno na świat”, nakazał kopać kanały, by osuszyć błota. „Roku pańskiego 1703, 16 maja założone zostało przez cara i wielkiego księcia Piotra Aleksiejewicza miasto Sankt-Petersburg” – głosi napis na kamiennej płycie. W 1703 r. na Wyspie Zajęczej (Zajaczij ostrow) car położył kamień węgielny pod Twierdzę Pietropawłowską, której budowę nadzorował, mieszkając w pobliżu w domku z bali, znanym turystom pod nazwą Domek Piotra. Równocześnie z twierdzą wznoszono pierwszy drewniany Sobór Piertopawłowski (św.św. Piotra i Pawła). Miasto Świętego Piotra rosło w iście szatańskim tempie. Rosło na kościach – jak się powszechnie mówiło – zmarłych z wyczerpania i chorób chłopów i kozaków, zagnanych do kopania kanałów i fundamentów. Twierdzę, z sześcioma bastionami, dwiema bramami obronnymi (trzecia Newska została dodana później) i zabudowaniami wojskowymi, ukończono w 1708 r. W lochach Bastionu Trubieckiego więziono niepokornych poddanych, trafił tam również następca tronu Aleksy (1690–1718). Carewicz rozczarował ojca, ponieważ nie tylko nie podzielał jego zainteresowań ojca, ale nawet nie chciał być carem. Oskarżony o zdradę stanu, został zamęczony na torturach. Do 1917 r. w twierdzy trzymano więźniów politycznych. Oprócz licznych Polaków był tu skazany przez Mikołaja I w 1849 r. pisarz Fiodor Dostojewski oraz zagorzały przeciwnik Stalina Lew Trocki. W Domu Komendanta, gdzie przebywał uwięziony T. Kościuszko, urządzono Muzeum Historii Petersburga. Z Bastionu Naryszkina w południe strzela działo.
Architekci i wykwalifikowani rzemieślnicy, sprowadzani z całej Europy, przygotowali miasto dla arystokratów, bojarów, kupców i urzędników, którym Piotr I rozkazał przybyć do nowej stolicy w 1712 r. W następnym roku w Twierdzy Pietropawłowskiej Domenico Trezzini rozpoczął budowę nowego Soboru Pietropawłowskiego (św.św. Piotra I Pawła). Car nakazał, żeby wieża dzwonna soboru (122 m) wyższa była od kołokolni (81 m) Iwana III Srogiego na Kremlu w Moskwie. Kołokolnia Soboru Pietropawłowskiego ma 88 m wysokości, a jej pokryta złoconą miedzią iglica z figurą anioła 34 m. W kryptach świątyni spoczywają wszyscy carowie Rosji (z wyj. zdetronizowanego Iwana VI, pogrzebanego w 1764 r. w nieznanym grobie na terenie twierdzy Szlisselburg nad jez. Ładogą). Po rewolucji październikowej (1917 r.) sobór zamieniono w muzeum, obecnie ponownie pełni funkcje sakralne. Pochowano w nim świętych carów: św. Aleksandra II Romanowa (zginął w 1881 r. w zamachu bombowym przygotowanym przez Polaka I. Hryniewicza) i w 1998 r. św. Mikołaja II Romanowa (został wraz z rodziną zamordowany przez bolszewików w 1918 r.).
Na Newce przy ul. Pietrowskaja nabierieżnaja cumuje słynny krążownik „Aurora”, okręt wojenny zwodowany w 1900 r., który brał udział w bitwie pod Cuszimą w wojnie rosyjsko-japońskiej (1904–1905), a nocną salwą z pokładu 25 października dał początek rewolucji w 1917 r. – tak twierdzili bolszewicy, w rzeczywistości „Aurora” nie ostrzelała Pałacu Zimowego, dała tylko sygnał o niebezpieczeństwie innym okrętom. W 1941 r. uszkodzoną „Aurorę” zatopiono; obecnie, po generalnym remoncie i częściowej przebudowie, służy jako muzeum i miejsce zabaw dla dzieci.

Newski Prospekt

„Nad Newą – splendor ambasad z pół świata,
słońce i Admiralicji iglica.” Osip Mandelsztam
Niewskij prospiekt wytyczył Piotra I Wielki. Czterokilometrowa główna ulica Petersburga – z mostami, placami i mnóstwem rezydencji i pałaców – zaczyna się od Admiralicji i kończy przy Ławrze św. Aleksandra Newskiego. Reprezentacyjny – wewnętrzny – odcinek Prospektu, stanowiący centrum handlowo-rozrywkowe, biegnie na dł. 2,5 km.
Admiralicję (Admirałtiejstwo), w stylu rosyjskiego empire, wzniesiono w latach 1806–23 wg projektu A.D. Zacharowa. Budynek dł. 407 m zdobią ogromne rzeźby A. Anisimowa, S. Pimienowa, W. Demut-Malinowskiego. Płaskorzeźba F. Szczedrina nad łukiem wieży bramnej przedstawia budowę floty. Z wieży wyrasta 72-metrowa złocona iglica z modelem żaglowca na szczycie. Teraźniejsza Admiralicja stoi w miejscu ukończonego w czasach Piotra I budynku (1706 r.) stoczni – z magazynami, warsztatami, kuźnią i pomieszczeniem dla administracji – otoczonego wałem ziemnym i fortyfikacjami.
W barokowym Pałacu Stroganowa, projektu B. Rastellego i z dekoracją wnętrz A. Woronichina, mieści się muzeum figur woskowych (z postaciami historycznymi) i sztuki użytkowej.
Sobór Kazański (bud. 1802–1811) w stylu palladiańskiego klasycyzmu, z koryncką kolumnadą liczącą 96 kolumn wys. 13 m, zaprojektował na wzór Bazyliki św. Piotra w Rzymie A. Woronichin, wysłany do szkół i do Akademii Petersburskiej przez hrabiego A. Stroganowa syn chłopa pańszczyźnianego. W soborze przed ikoną Matki Bożej Kazańskiej (przeniesionej na rozkaz Piotra I z Kremla do Petersburga) modlił się zwycięzca Napoleona feldmarszałek M. Kutuzow, którego pomnik (dzieło B. Orłowskiego) stoi przed portykiem. Tę tak ważną dla prawosławia świątynię w 1932 r. splądrowano i zamieniono na Muzeum Historii Religii i Ateizmu. Sobór ponownie konsekrowano w 1998 r.
Na placu Ostrowskiego, zaprojektowanym przez C. Rossiego, stoi pomnik Katarzyny II Wielkiej (z 1793 r.) z Teatrem Aleksandrowskim (obecnie im. Puszkina) w tle; carycy towarzyszą mniejsze postacie jej faworytów (Potiomkin, Orłow) i mężów stanu. Swoich kochanków przyjmowała Katarzyna w Pałacu Aniczkowa, zaprojektowanym przez C. Rossiego i B. Rastellego. Kamienny Most Aniczkowski na rzece Fontance zdobią złocone rumaki niemieckiego rzeźbiarza P. Clodta. Jednego z nich artysta unieszczęśliwił, nadając jego jądrom rysy twarzy kochanka swej żony. Znawcy temu zaprzeczają, twierdząc, że jest to oblicze Napoleona.

Ławra św. Aleksandra Newskiego

została umiejscowiona na polu zwycięskiej bitwy stoczonej przez nowogrodzkiego księcia Aleksandra ze Szwedami w 1240 r. Budowę klasztoru rozpoczął Piotr I Wielki z myślą o przeniesieniu z Włodzimierza relikwi św. Aleksandra Newskiego (kanonizowanego w 1547 r.), któremu chciał oddać w opiekę nową stolicę Rosji. W zespole ławry wyróżniają się barokowa cerkiew Zwiastowania (Błagowieszczenskaja; bud. 1717–1722) D. Treziniego i klasycystyczny sobór Świętej Trójcy (Troicki; bud. 1778–1790) I. Starowa, budynek Akademii Prawosławnej i rezydencja metropolity Petersburga. Na cmentarzach ławry spoczywają wybitni ludzie kultury, m.in. muzycy N. Rimskij-Korsakow, A. Borodin, M. Glinka, P. Czajkowski, pisarz F. Dostojewski (wszyscy na cmentarzu Tichwińskim), i architekci Petersburga (na cmentarzu Łazarza): C. Rossi, A.D. Zacharow, A. Woronichin.

Cerkiew Chrystusa Zbawiciela na Krwi

Cerkow’ Spasa na Krowi zbudowano nad Kanałem Gribojedowa (w latach 1883–1907) w miejscu, w którym 13 marca 1881 r. zginął z ręki zamachowca Ignacego Hryniewicza (należał do rewolucyjnej organizacji Narodnaja Wola) car Aleksander II. Architekci A. Parlando i I. Małyszew usytuowali ją w poprzek ulicy, a tam gdzie car upadł, umieszczono jego marmurowe popiersie. Marmurowa cerkiew w stylu rusko-bizantyjskim, z emaliowanymi i złoconymi cebulastymi kopułami, przypomina moskiewski Sobór Wasyla Błogosławionego. Mury oraz ściany wnętrza (6560 m²) ozdobili mozaikami znani artyści (ponad 30), m.in. M. Wrubel, N.Charłamow, W. Wasniecow, M. Niestierow, A. Riabuszkin, którzy pozostawili też swoje wizerunki.

Pomnik Piotra I

„I w bladym blasku ukąpany,
wysoko wyciągając dłoń,
on, Jeździec goni go Miedziany,
i dźwięcznie w bruk łomoce koń.
I wszędzie, dokąd, obłąkany,
uciekał, gnany zmorą trwóg,
tam Jeździec ścigał go Miedziany
i ciężko dudnił kopyt stuk.” (Jeździec Miedziany, A. Puszkin, przeł. J. Tuwim)
„Wesoły car na złomie skalnym (...)
Będzie strzegł grodu – aż w jutrzence
błyśnie rumianą błyskawicą
miecz w jego wyciągniętej ręce
nad ścichającą już stolicą.” (Piotr, A. Błok)
Caryca Katarzyna II (9 VII 1762–17 XI 1796), która w przewrocie pałacowym odebrała władzę mężowi Piotrowi III (pan. 5 I–9 VII 1762; zmarł 17 VII 1762 r.), musiała zbudować swój autorytet, uzyskać i uwidocznić legitymizację swego panowania. Rządy małżonki obalonego cara nie miały żadnych podstaw prawnych, jako niemiecka księżniczka była obca, nie należała do panującej dynastii Romanowów. Odwołała się zatem do poważanego i uwielbianego imperatora Rosji, założyciela nowej stolicy carstwa Piotra I Romanowa. Inskrypcją na pomniku „ Piotrowi Pierwszemu Katarzyna Druga”, odsłoniętym na Placu Senackim 7 VIII 1782 r., w setną rocznicę objęcia panowania przez Piotra I, wpisała się do carów Rosji. Podobną sztuczką posłużył się Paweł I, syn Katarzyny II, który wiedział, że w jego żyłach nie płynie krew Romanowów, gdyż ojcem jego nie był małżonek matki car Piotr III Romanow, tylko któryś z jej kochanków – Sałtykow lub polski król Stanisław August Poniatowski (Paweł zdecydowanie „wolał Stanisława”). „Pradziadowi prawnuk” – taką inskrypcję kazał umieścić Paweł I na ufundowanym przez siebie pomniku Piotra I stojącym przed Zamkiem Michajłowskim.

W błotach ok. 8,5 km od brzegów Zatoki Fińskiej tkwił zanurzony do połowy granitowy Kamień Grzmotu (Grom-kamień), budzący w miejscowej ludności pogańskie uwielbienie i zarazem zabobonny lęk. Grom-kamień ociosał piorun z nieba zesłany, gdy uderzył w ogromną skałę, stojącą tu od wieków. Odłupane od niej kawałki utonęły w moczarach, pozostał tylko ten 1600-tonowy głaz. Katarzyna II dowiedziała się o kamieniu i w 1762 r. kazała go sprowadzić w całości do Petersburga, by posłużył jako postument pomnika Piotra I. Propozycję pocięcia na miejscu caryca odrzuciła. Sposób wydobycia z błot opracował Grek M. Carburis, inżynier dyplomowany w Wiedniu. Następnie majstrowie i rzemieślnicy skonstruowali specjalne metalowe sanie, które ponad 400 ludzi przeciągało po kulach z brązu na odcinku liczącym zaledwie 150 m, potem tę „drogę” rozmontowywano i ponownie montowano. Taka podróż głazu możliwa była tylko zimą. Transport lądem do specjalnie przygotowanej przystani nad Zatoką Fińską trwał od 15 stycznia 1769 r. do 27 marca 1770 r. Mistrz szkutnik G. Korczebnikow zbudował rodzaj tratwy-statku i przewieziono głaz rzeką Newą, jesienią, gdy poziom wody był najwyższy, do przystani przy Placu Senackim. Dzień 26 września przeszedł do historii Petersburga, a cała Europa, od początku informowana o niezwykłej podróży największego w świcie głazu transportowanego siłą ludzkich rąk, oniemiała z podziwu. Katarzyna II wybiła z tej okazji medale z napisem „Z podobnymi odważnymi zamierzeniami”. Nad modelem posągu Piotra I na koniu pracował w latach 1766–1778 francuski rzeźbiarz Étienne Maurice Falconet, polecony Katarzynie przez encyklopedystę Denisa Diderota; odlew z brązu, po dwóch nieudanych próbach, ukończono w 1782 r. „Rumianą błyskawicą miecz w jego wyciągniętej ręce” (A. Błok) nie błyśnie, gdyż car miecza nie ma. Katarzyna II przyjęła sugestie Woltera i Diderota, iż car powinien wyobrażać zwycięzcę dzikiej przyrody, cywilizatora i dawcę wiedzy, toteż Piotr I wskazuje wyciągniętą ręką Newę i Akademię Nauk. Wrogów cesarstwa, których uosabia wąż, ma –zwyciężonych – pod kopytami konia, stojącego na granitowym postumencie uformowanym na kształt urwiska na morskiej fali. Pomnik Piotra I stał się ikoną stolicy Rosji...
Gdy w 1812 r. wojska Napoleona zbliżały się do Petersburga, car Aleksander I nakazał wywieźć z miasta najcenniejsze skarby kultury, w tym pomnik Piotra I, co nie było przedsięwzięciem łatwym. Niezadługo wpływowego księcia Golicyna, przyjaciela cara, poprosił o audiencję major Baturin, by opowiedzieć mu straszny sen. Otóż każdej nocy widzi on Piotra I, jak zeskakuje z Kamienia-Grzmotu na Placu Senackim, galopuje ulicami Petersburga, jakby kogoś ścigał... a potem zatrzymuje się przed carem Aleksandrem I i mówi: „No i do czego ty, młodzieńcze, doprowadziłeś moją Rosję? Ale dopóki ja tam stać będę, mojego miasta żadna siła nie zmoże”. Po tych słowach Piotr wraca na Plac Senacki, spina konia i wskakuje na swe miejsce na skale. Książę sen majora powtórzył carowi, który rozkaz przeniesienia pomnika natychmiast odwołał. I sen się sprawdził: genius loci ochronił Petersburg, a Napoleon poniósł klęskę w Rosji. Wiarę w magiczną moc pomnika utrwalił w świadomości Rosjan poemat A. Puszkina Miednyj wsadnik (Jeździec Miedziany), napisany w 1833 r. Toteż podczas niemieckiej blokady Leningradu, trwającej od 8 IX 1941 do 27 I 1944 r., zamaskowano pomnik Piotra I, by nie został zbombardowany. W czasie oblężenia zginęło od bomb, ostrzałów artyleryjskich, z głodu i zimna ponad milion ludzi. Pieczołowicie otoczony drewnianą konstrukcją i nakryty workami z piaskiem pomnik przetrwał, a z nim wyczerpane miasto, które się nie poddało...

Muzeum Ermitażu

Leonardo da Vinci (Madonna Benois, Madonna Litta), Tycjan (Magdalena, Św. Sebastian), Rafael Santi (Madonna z Dzieciątkiem), Canaletto (Przyjęcie francuskiego ambasadora w Pałacu Dożów), M. Caravaggio (Grający na lutni), A. Correggio (Portret damy); B.E. Murillo (Chłopiec z psem, Uwolnienie św. Piotra Apostoła), D. Velázquez (Śniadanie); Frans Hals (Portret młodzieńca z rękawiczką), Rembrandt (Danae, Saskia jako Flora, Pracujący w winnicy, Powrót syna marnotrawnego), Jacob Jordanes (Król pije), P. Rubens (Pejzaż z tęczą, Zjednoczenie Wody i Ziemi, Posąg z Ceres), A. van Dyck (Autoportret), R. van der Weyden (Św. Łukasz rysujący portret Madonny), V. van Gogh (Chaty kryte strzechą, Dolina z oraczem, Widownia na arenie w Arles, Bzy, Biały dom w nocy, Łodzie rybackie na plaży); P. Cézanne (Uwertura do „Tannhäusera, Brzegi Marny), A. Renoir (Jeanne Samary), C. Monet (Dama w ogrodzie), H. Matisse (Muzyka, Taniec, Czerwony pokój), N. Poussin (Pejzaż z Polifemem), P. Gauguin (Nave nave moe, czyli Słodkie sny), P. Picasso (Dwie siostry, Driada); C.D. Friedrich (Zachód słońca); A. Canova (rzeźba Trzy Gracje) – i ponad 3 mln dzieł sztuki zgromadzono w Pałacu Zimowym (1057 sal, 1945 okien) i trzech pałacach zwanych Małym Ermitażem, Starym Ermitażem i Nowym Ermitażem (Stary i Nowy E. nazywa się też Dużym Ermitażem) oraz w usytuowanym na Wyspie Wasilewskiej Pałacu Mienszykowa. Do Muzeum Ermitażu, nad lewym brzegiem Newy, należy połączony z nim budynek Teatru Ermitażowego, w którym odbywają się koncerty. Skarby muzeum pochodzą m.in. ze zbiorów Piotra I (obrazy mistrzów flamandzkich i holenderskich), Katarzyny II (kolekcja handlarza J.E. Gotzkowskiego, prywatne kolekcje księcia Heinricha von Bruhl, barona P. Crozata, brytyjskiego premiera R. Walpole’a, londyńska kolekcja Johna Lyde-Browna), Mikołaja I, który po raz pierwszy udostępnił muzeum publiczności (w Nowym Ermitażu w 1852 r.), Aleksandra I (kolekcja cesarzowej Józefiny Beauharnais z jej pałacu Malmaison), kolekcji rosyjskich arystokratów (G. Potiomkina, rodziny Morozowów, M. Jusupowa, A. Stroganowa) i z łupów Armii Czerwonej. Oprócz sztuki Europy Zachodniej prezentowana jest sztuka prehistoryczna, starożytna Egiptu i Mezopotamii, grecka, etruska i rzymska, dawnego Bizancjum, Bliskiego Wschodu, także Mongolii, Indii, Tybetu, Chin, Indonezji, sztuka islamska i zbiory sztuki rosyjskiej.
Pierwszą zimową rezydencję wzniósł Piotr I; za panowania jego córki carycy Elżbiety (1740–1762) B. Rastrelli wzniósł barokowo-rokokowy Pałac Zimowy (1754–1762), który w czasach Katarzyny II Wielkiej rozbudował Jean-Baptiste Vallin de la Mothe. Do 1917 r. był główną siedzibą rosyjskich carów. Ten sam architekt zaprojektował dla Katarzyny klasycystyczny ogrodowy pałacyk, nazwany przez nią „pustelnią” (fr. hermitage), obecny Mały Ermitaż (1764–1775). Na polecenie carycy powstały następne klasycystyczne budowle: Stary Ermitaż (1771–1787) projektu Georga Friedricha Veldtena (ros. Jurij Felten) i Teatr Ermitażowy (1783–1789) architekta i malarza G. Quareghiego z Lombardii. Leo von Klenze, nadworny architekt królów Bawarii, wzniósł dla cara Mikołaja I Nowy Ermitaż (1842–1851) w stylu klasycystycznym, nawiązującym do klasycznej architektury greckiej.

Muzeum Rosyjskie

Ikony od XII do XVI w., malarstwo i rzeźba od XVII do XX-wiecznej rosyjskiej awangardy; I. Riepin (Kozacy piszą list do sułtana, Sadko w podwodnym królestwie), G. Miasojedow (Przybycie młodej pary), M. Niestierow (Z biciem dzwonów, Wielkie postrzyżyny), A. Iwanow (Chrystus ukazuje się Marii Magdalenie, Ave Maria, Narzeczony kupujący pierścień dla swej narzeczonej), K. Briułow (Ostatni dzień Pompejów), W.A. Sierow (liczne portrety), W. Surikow (Przejście Suworowa przez Alpy, Stiepan Razin, Zdobycie Syberii przez Jermaka), W. Wasniecow (Ptaki radości i cierpienia), I. Ajwazowski (Dziewiąta fala, Morze w świetle księżyca), N. Ge (Piotr I przesłuchuje carewicza Aleksego w Peterfofie), Michaił Wrubel (Mocarz, Serafin, Wenecja), B. Kustodijew (Wakacje na Wołdze), K. Pietrow-Wodkin (Matka), Kazimierz Malewicz (Czarne koło, Czarny kwadrat, Czarny krzyż); rzeźby F. Szubina (medaliony władców Rosji w Pałacu Marmurowym), P. Trubieckoja (Przyjaciele, Isaak Lewitan), N. Obiera (Nieszczęście) – Muzeum Rosyjskie prezentuje najwspanialsze dzieła twórców rosyjskich i po Galerii Tretiakowskiej w Moskwie jest drugim największym w Rosji muzeum sztuki rosyjskiej. Otwarte dla publiczności w 1898 r., za panowania cara Aleksandra III Romanowa, mieści się obecnie w Pałacu Michajłowskim i w budynku Leontija Benois (z 1914–18 r.). W barokowym Pałacu Stroganowa (bud. 1752–54), zaprojektowanym przez F.B. Rastrellego, Pałacu Marmurowym i Zamku Inżynieryjnym (dawniej Zamek Michajłowski) odbywają się wystawy czasowe.

Pałac Marmurowy

(bud. 1768–85), na planie trapezu z czterema fasadami, zaprojektował w stylu klasycystycznym A. Rinaldi, również twórca marmurowych dekoracji (z 32 barw i odcieni różnych rodzajów marmuru) w Sali Marmurowej. Katarzyna II ofiarowała pałac swojemu faworytowi G. Orłowowi, a gdy ten zmarł w 1783 r., odkupiła budowlę od jego spadkobierców. Plafony i rzeźby w komnatach wykonali znani artyści: malarz S. Torelli, rzeźbiarze M. Kozłowski i F. Szubin. W 1994 r. przed pałacem ustawiono posąg konny Aleksandra III wykonany przez P. Trubeckoja, dotąd przechowywany w magazynach muzeum. Zamek Michajłowski (bud. 1797–1802) z nakazu Pawła I budowało dniem i nocą ok. 6 tys. ludzi. Projekt wykonał i nadzorował prace W. Bażenow, nad dekoracją wnętrz czuwał V. Brenna. Zatrudnieni byli też słynni architekci Ch. Cameron, G. Quareghi, C. Rossi. Paweł I otrzymał ulubioną zabawkę: budowlę – na planie kwadratu, z ośmiokątnym gwiaździstym dziedzińcem – przypominającą średniowieczny zamek. Przed reprezentacyjnym głównym wejściem stoi pomnik Piotra I z inskrypcją „Pradziadowi prawnuk”, którą Paweł kazał umieścić na cokole. Pomnik zlecił w 1716 r. C. Rastrellemu (ojcu B. Rastrellego) sam Piotr I Wielki, chcąc uczcić swe zwycięstwo nad Szwedami w bitwie pod Połtawą w 1709 r. Wątpliwy prawnuk nie cieszył się długo swym pałacem – w nocy 11 marca 1801 r. został zamordowany. Architekt C. Rossi w 1820 r. „odmilitaryzował” zamek, zasypując fosy i usuwając elementy obronne. Umieszczono w nim Główną Szkołę Inżynieryjną, stąd nazwa Zamek Inżynieryjny. Podczas blokady Leningradu (1941–44) pełnił funkcję szpitala. Oprócz wystaw czasowych są tu stałe ekspozycje, m.in. galeria portretów rosyjskich władców od Piotra I do Mikołaja II i ważnych postaci historycznych. Pałac Michajłowski (bud. 1819–29) w stylu klasycystycznym z wnętrzami w stylu rosyjskiego empire zaprojektował C. Rossi dla Wielkiego Księcia Michała Pawłowicza. Według opinii zachodnich dyplomatów, pałac z mnóstwem komnat ozdobionych adamaszkiem, rzeźbami, malowidłami, plafonami na sufitach, kryształowymi żyrandolami, z ogrodem francuskim i angielskim, był wspanialszy od Tuileries. Książę Michał i Elena organizowali koncerty, przyjmowali ludzi kultury. Podczas wojny krymskiej (1853–1856) księżna przeznaczyła część pałacu na szpital. Mikołaj II Romanow w 1895 r. przeznaczył Pałac Michajłowski na Muzeum Rosyjskie.

Peterhof

Wspaniała carska rezydencja (na liście UNESCO), składająca się z kilku pałaców i pawilonów, zwana „rosyjskim Wersalem”, słynie z fontann (jest ich 140). Część obiektów projektował Piotr I. Właśnie tutaj jest słynny pomnik-fontanna przedstawiający Samsona rozdzierającego paszczę lwa – Samson to car Piotr I (pokonał Szwedów w wojnie północnej w latach 1700–1721), a lew symbolizował króla Karola XII zwanego Lwem Północy. Wielki Pałac budowali A. J-B. Le Blond i J. Braunstein, a za panowania Elżbiety N. Michetti i B. Rastelli.

Carskie Sioło

Budowę Pałacu Jekateryninskiego w Carskim Siole rozpoczęto w 1717 r. na życzenie żony Piotra I, Katarzyny I, ale to Katarzyna II Wielka – po licznych przeróbkach i upiększeniach – stworzyła prawdziwe arcydzieło. Zastała już słynną Bursztynową Komatę (kazała ją tu przenieść z Pałacu Zimowego Elżbieta I, córka Katarzyny I i Piotra I), podarowaną Piotrowi przez pruskiego króla Fryderyka Wilhelma I. Bursztynowe panneau wywieźli Niemcy i nigdy nie zostało odnalezione. Bursztynową Komnatę odtworzono w całości z zachowanych fotografii. Uroczyste otwarcie dla zwiedzających odbyło się w 2003 r., rocznicę 300-lecia powstania Petersburga. Wybrany przez Katarzynę II szkocki architekt Charles Cameron dodał klasycystyczne gmachy, a zasłynął z kolumnowej galerii nazwanej jego imieniem, ozdobionej popiersiami filozofów. W Wielkim Stawie odbija się pawilon zwany Grotą, której wnętrze zdobi 250 tys. muszli.

Pałac Taurydzki

Grigorij Potiomkin (1739–1791) jako pierwszy odstąpił cara Piotra III po zamachu stanu w 1762 r. i zaprzysiągł wierność swojego pułku jego żonie Katarzynie II. Szybko awansował z wachmistrza na generała, w 1774 r. otrzymał tytuł hrabiowski, a gdy Katarzyna II przyłączyła w 1783 r. do Rosji Krym (zwany Taurydą), został księciem Taurydzkim, a w następnym roku feldmarszałkiem. W tym czasie gromadził urzędy, stanowiska i posiadłości ziemskie (miał je także w Rzeczypospolitej, dlatego przygotował plan rozbioru Polski). Kochankiem Katarzyny był tylko dwa lata (1774–76), ale do końca swojego życia pozostał najbardziej wpływowym człowiekiem w carstwie, o wielkim prestiżu i budzącym lęk na dworze imperatorowej. Katarzyna miała w zwyczaju odprawiania swoich kochanków z sutym wyposażeniem i nakazem opuszczenia Petersburga i w wielu przypadkach także Rosji. G. Potiomkin ujął Katarzynę okazywaniem przyjaźni i wierności, tak że zdobył jej ufność jako jedyny w dworskim kłębowisku żmij. Starał się przypodobać carycy na różne sposoby. Jednym z nich była słynna inspekcja Katarzyny ziem w carstwie, a głównie na Krymie. Chciał pokazać władczyni i posłom europejskich dworów bogaty, zagospodarowany kraj, ludne wioski, szczęśliwych i sytych chłopów, czym spodziewał się zdobyć jeszcze większy podziw, prestiż i władzę. Starannie przygotował trasę inspekcji z Petersburga do księstwa Taurydy. Wysłał swoich ludzi do budowania drogi, stawiania płotów, bielenia chat, sadzenia już owocujących drzew, ustawiania wozów wypełnionych worami z plonami (w rzeczywistości piaskiem), zbierania mieszkańców z nędznych okolicznych wiosek, którym rozdawano barwne ubiory, i pod strażą trzymano przy makietach osiedli, które przeszły do historii jako „potiomkinowskie wioski”.

Pałac Taurydzki (bud. 1783–1789), modelową rezydencję, która stała się wzorem rosyjskich dworów magnackich, zaprojektował dla G. Potiomkina I. Starow. Po 1791 r. Katarzyna II odkupiła Pałac Taurydzki od spadkobierców Potiomkina i nakazała rozbudowę. F. Wołkow dodał cerkiew i teatr, pawilony w ogrodach, szklarnie, oranżerię i ozdobne mosty. Gdy tron objął Paweł I, zawsze niechętny kochankowi matki, wprowadził do pieczołowicie ozdobionych sal pałacowych konie swojego pułku kawalerii. Carskie stajnie na powrót stały się komnatami na początku XIX w., gdy architekci W. Stasow i C. Rossi odnowili pałac dla Aleksandra I. W 1918 r. w Pałacu Taurydzkim podczas Zgromadzenia Ustawodawczego Rosji ogłoszono opracowaną przez Lenina Deklarację Praw Ludu Pracującego i Wyzyskiwanego, będącą podstawą konstytucji. Obecnie pałac jest siedzibą Międzyparlamentarnego Zgromadzenia Państw Członkowskich Wspólnoty Niepodległych Państw, do której należy 11 dawnych republik radzieckich.

W pałacach i salonach

Cztery wieki po tym jak za sprawą księcia Pożarskiego i kupca Minina ich cesarsko-kozackie moście Maryna Mniszchówna i „Dymitr” Zarucki wyprowadzili się z moskiewskiego Kremla, dzień zwycięstwa nad Polakami obwołano świętem narodowym Obrońców Ojczyzny (23 lutego). Trzysta lat wcześniej, a więc wiek po dymitriadach, car Piotr I Wielki opuścił Moskwę, by zbudować nowe miasto – Petersburg. Zaczął od wzniesienia Twierdzy Pietropawłowskiej, przy której stanął Dom Komendanta. Przy budowie stolicy Rosji pracowali również Polacy – dziełem zatrudnionych wtedy katolików był pierwszy kościół katolicki. W czasach Katarzyny II powstały dwa świetne pałace – i Marmurowy G. Orłowa i Taurydzki G. Potiomkina. We wszystkich tych budowlach słyszano polską mowę. Więźniem Twierdzy Pietropawłowskiej był Tadeusz Kościuszko i słynny szewc Jan Kiliński. Ten ostatni, jak zanotował we wspomnieniach jego towarzysz niedoli J.U. Niemcewicz „upijał się często i stroił przepysznie” i pomstował na Katarzynę, bo „najnieznośniejszy był mu w tej niewoli brak kobiety”. Kościuszkę przeniesiono do Domu Komendanta, a zanim Paweł I uwolnił Naczelnika, ofiarował mu lokum w Pałacu Marmurowym. W tymże pałacu nieco później rezydował nadworny malarz Romanowów, uczestnik powstania kościuszkowskiego Aleksander Orłowski. Malarz, choć „miał gust soplicowski” (oczywiście Telimena przechowała „kilka jego szkiców w biurku”), malował też „nocz i sieczu”, jak chciał Puszkin w poemacie Rusłan i Ludmiła (w przekładzie J. Brzechwy: „Orłowski bierz ołówek swój i prędko maluj noc i bój”). Na życzenie Wielkiego Księcia Konstantego Orłowski wykonał jego portret w kostiumie... powstańca kościuszkowskiego z maciejówką na wielkoksiążęcej głowie. Może należy się wyjaśnienie, że ani artysty, ani modela car Aleksander I kibitką na Sybir nie wysłał. Nie była to też kontestacja księcia – tą ektrawagancją chciał on bowiem zdobyć serce Lubomirskiej.
Pałac Marmurowy ofiarował na mieszkanie Stanisławowi Augustowi Poniatowskimu, swemu ojcu – jak wyznał byłemu polskiemu królowi – Paweł I. „Pani losów”, Katarzyna II, która ofiarowała swemu kochankowi polski tron, już wtedy nie żyła. „W drastycznej chwili przed wściekłością Piotra” (Piotra III, w lipcu 1758 r.) obronił Katarzynę i Stanisława Augusta targowiczanin Fr. K. Branicki. Alkowiana interwencja przyniosła potem Branickiemu niezłe profity. Ostatni polski król zmarł w Pałacu Marmurowym w 1798 r. i został pochowany w kościele św. Katarzyny. W krypcie polskiego kościoła umieszczono również urnę „z kosteczką” króla Stanisława Leszczyńskiego. W 1791 r. w Pałacu Taurydzkim wysłuchano po raz pierwszy poloneza Grom pobiedy razdawajsia (Niech się rozlega grom zwycięstwa; słowa Gabriela Dzierżawina), który do 1932 r. był narodowym hymnem Rosji. Muzykę skomponował major w wojsku carskim Józef Kozłowski (brał udział w wojnie o Kaukaz), nadworny muzyk Katarzyny II, Pawła I i Aleksandra I. Jego Requiem żegnano ostatniego króla Polski.
Jakoś nie rozpadały się mury rezydencji carów, gdy w Pałacu Zimowym grano patriotycznego poloneza Pożegnanie ojczyzny, ani w 1793 r., kiedy Michał Kleofas Ogiński przyjechał, by prosić Katarzynę o zwrot skonfiskowanego majątku (za nieprzystąpienie do Targowicy), ani w 1802 r., kiedy przybył po raz drugi do Petersburga z nowym przewinieniem: uczestnictwa w powstaniu kościuszkowskim. Nie był jedynym petentem u Katarzyny. Konfiskowaniem dóbr, rozdawanych później zasłużonym Rosjanom, karano nieprawomyślnych Polaków. Trudno uwierzyć, że zwycięzca spod Maciejowic, Iwan Fersen, nie przyjął majątku Czackich – poprosił o zasłużoną nagrodę ze skarbu państwa. O majątki upomnieli się również bracia Czartoryscy. Konstanty i Adam Jerzy (później minister spraw zagranicznych Aleksandra I, a w czasach Mikołaja I organizator powstania listopadowego i przywódca Stronnictwa Hotelu Lambert) mieli wątpliwości, czy podczas audiencji muszą pocałować carycę w rękę. Otrzymali dobrą radę: „Całujcie ją, gdzie tylko zechce, byle tylko zwróciła wam majątki”.
Muzyka rosyjska kształtowała się pod wpływem kompozytorów polskich. Mazurki i polonezy słychać w utworach Michała Glinki. Pierwsza rosyjska opera narodowa Pan Twardowski Wierstowskiego opiera się i na polskim temacie, i zawiera elementy polonezów Ogińskiego i mazurków komponowanych przez Marię Szymanowską. Muzyka Szopena, usłyszana w Rosji dzięki światowej sławy pianistce Marii Szymanowskiej, była źródłem natchnienia Potężnej Gromadki (M. Musorgski, A. Borodin, M. Rimski Korsakow, C. Cui, M. Bałakiriew), a także Czajkowskiego. Większość z nich zresztą miała korzenie polskie i mówiła po polsku. Znany pianista S. Lapunow skomponował poemat symfoniczny Żelazowa Wola na okoliczność odsłonięcia pomnika Chopina w Żelazowej Woli (1894 r.) zbudowanego z inicjatywy Bałakiriewa. Pomnik finansowany przez Bałakiriewa i Ignacego Paderewskiego zaprojektował F. Żochowski. W Rosji dobrze znano Moniuszkę i Wieniawskiego, którzy uczyli w Konserwatorium Petersburskim (utworzonym w 1862 r.), i innych kompozytorów – zresztą wielu artystów, uczonych i przedstawicieli dziedzin technicznych i przemysłowych z „Prywislinskiego Kraju”, a potem Królestwa Polskiego, trafiało do Petersburga albo do Moskwy, przy czym te dwie ostatnie grupy zazwyczaj przekraczały Ural. Marię Szymanowską car Aleksander I uhonorował tytułem „pierwszej pianistki ich cesarskich mości” w specjalnie wydanym dekrecie, Ogińskiego mianował senatorem, a Wiktor Każyński został dyrygentem orkiestry teatrów cesarskich z łaski Mikołaja I.
Kompozytorzy rosyjscy chętnie sięgali do twórczości Adama Mickiewicza (Kantata Rimskiego-Korsakowa do tekstu Świtezianka, utwory wokalne Cuiego i Czajkowskiego do sonetów, i wiele innych). Nasz wieszcz, przebywając w Rosji trzy i pół roku (w Odessie, Moskwie i Petersburgu), dał się poznać jako genialny poeta, gdyż wydane w drukarni uniwersyteckiej w Moskwie Sonety, znajdowały czytelników także wśród znających polski Rosjan. Znany jest obraz Mjasojedowa przedstawiający modny salon księżnej Zinajdy Wołkońskiej z postacią Mickiewicza na głównym planie wygłaszającego swe słynne improwizacje (w języku francuskim).
W pięknej willi Matyldy Krzesińskiej, zamieszkał Lenin. W tym czasie baletnica, partnerka swego równie słynnego ojca Feliksa i wielkiego Wacława Niżyńskiego, która podbiła serca aż trzech Romanowów, szczęśliwie była już w Paryżu. W Teatrze Maryjskim tańczyła także jej siostra Julia i brat Feliks. Matylda, wbrew temu, co się sądzi, ciężką pracą i talentem zarobiła na sławę. W Paryżu prowadziła najlepszą szkołę baletową. Zmieniła też nazwisko – jako żonie stryja cara Mikołaja II przyznano jej tytuł księżnej... Romanowskiej. Jej brat umarł z głodu podczas blokady Leningradu.

Wydawnictwa

Pierwsze pisma założone przez Polaków z czasem przeszły pod zarząd rosyjski. W redagowanym po polsku petersburskim tygodniku „Kraj” (1882–1909) publikowali swe dzieła m.in. Sienkiewicz, Orzeszkowa, Prus, Konopnicka, Kraszewski, Kasprowicz, Tetmajer, Mniszchówna i.in. Zamieszczano również artykuły prawnicze, medyczne historyczne i filozoficzne, a także przekłady autorów rosyjskich. W 1909 r. zaczął wychodzić „Dziennik Petersburski”. W 1879 r. w Petersburgu powstała Księgarnia Polska (najpierw Ungra, potem Piltza przy pl. Kazańskim), drugą, w Moskwie (1902 r.), utrzymywał znany filantrop Szaniawski.

Zofia Siewak-Sojka