Jadę do Mołdawii – Naddniestrze!

NADDNIESTRZE

(Pridniestrowie; Naddniestrzańska Republika Mołdawska; mołd. Република Молдовеняскэ Нистрянэ i Republica Moldovenească Nistreană; ros. Приднестровская Молдавская Республика, ukr. Придністровська Молдавська Республіка; pow. 4163 km², ludność 513 400 tys.), de iure region autonomiczny w Republice Mołdawii, de facto suwerenne państwo (ogłoszone jednostronnie 2 IX 1990 r.), choć nieuznawane na arenie międzynarodowej. Obejmuje tereny na lewym brzegu Dniestru oraz prawobrzeżne miasto Bendery; długość granicy z Mołdawią 411 km, z Ukrainą 405 km. Stolicą jest Tiraspol. Naddniestrze jako państwo uznają tylko również nieuznawane Osetia i Południowa Abchazja; w Tiraspolu są oficjalne konsulaty Osetii, Południowej i Abchazji oraz Rosji, Ukrainy i Białorusi. Naddniestrzańska Republika Mołdawska posiada własne godło (z sierpem i młotem), flagę (czerwoną z zielonym pasem pośrodku i u góry z żółtym sierpem i młotem) i hymn (w językach rosyjskim, ukraińskim i mołdawskim), własny rząd (prezydent, parlament, partie polityczne) i sądownictwo, własną armię, policję, walutę (rubel naddniestrzański, od 1994 r.). Paszporty naddniestrzańskie uznają Rosja, Ukraina i Białoruś. Gwarantem bytu państwowości Naddnieprza jest rosyjskie wojsko (tzw. mirotworcy) w liczbie 1500 żołnierzy. Języki urzędowe: rosyjski, ukraiński, mołdawski. Ludność: Mołdawianie (31,9%), Rosjanie (30,3%), Ukraińcy (28,8%), ponadto Bułgarzy (2%), Gaguazi (2%), Rumuni (0,5%), Romowie, Żydzi, Niemcy, Białorusini, Polacy i in. Wyznania: prawosławie, prawosławni staroobrzędowcy, katolicyzm, judaizm i in.

Potrawy, smakołyki, napoje

kuchnia rosyjska, ukraińska, mołdawska, polska i in.; kwas sprzedawany na ulicach, znany koniak Kwint.

Wyjątkowe zakupy:

magazyny Шериф, uliczne bazary.

Hymn Naddniestrza

(Teksty 1990 r., muzyka B. Aleksandrow; obowiązuje od 2004 r.)
„Мы славу поем Приднестровью,
Здесь дружба народов крепка,
Великой сыновней любовью
Мы спаяны с ним навека.”
(ros., słowa B. Parmenow)
„Ми славимо край Придністров’я,
Де люди пишаються тим,
Що дружбою, ладом, любов’ю
Навіки пов’язані з ним.”
(ukr. słowa N. Bożko)
„Кынта-вом ши вэй, ши колине,
Лучеферь дин Ниструл кэрунт,
Баладе'нцелепте, бэтрыне,
Че'н вякурь дестойничь не-ау врут.
Cânta-vom şii văi, şii coline,
Luceferi din Nistrul cărunt,
Balade'nţelepte, bătrâne,
Ce'n veacuri destroinici ne-au vrut.”
(mołd. zapisany cyrylicą i łacinką; słowa W. Piszczenko)
[Śpiewamy chwałę Naddniestrza,
tu przyjaźń narodów okrzepła
i wielką synowską miłością
na wieki z nim związała nas.]

Tiraspol

(ros. Тирасполь, ukr. Тірасполь ) Tiraspol (Miasto nad Dniestrem; Tiras – grecka nazwa Dniestru), stolica Naddniestrza, leży na lewym brzegu rzeki. W 1792 r. dowódca carskiej armii A.W. Suworow wybrał zniszczoną tatarską wioskę Sukleja, usytuowaną naprzeciwko potężnej tureckiej cytadeli w Benderach (na prawym brzegu Dniestru), jako miejsce twierdzy mającej bronić imperium rosyjskie przed Turkami. Zbudował ją zasłużony inżynier wojskowy, słynny architekt François Sainte de Wollant. Wokół fortyfikacji (zachowały się fragmenty) rozrosło się miasto. Wkrótce po rewolucji październikowej znalazło się wraz z całym Naddniestrzem w granicach Ukraińskiej SRR; w 1924 r. władze radzieckie wydzieliły tereny Naddniestrza, tworząc Autonomiczną Mołdawską Socjalistyczną Republikę Radziecką. Od 1929 r. Tiraspol był jej stolicą. Po 1940 r. (po zawarciu paktu niemiecko-radzieckiego Ribbentrop-Mołotow) do AMSR przyłączono część Bezarabii (tereny obecnej Mołdawii, między Prutem a Dniestrem) należącej wówczas do Rumunii i tak powstała Mołdawska Socjalistyczna Republika Radziecka ze stolicą w Kiszyniowie. Ponownie Tiraspol został stolicą (1991 r.), gdy komunistyczne władze Naddniestrza ogłosiły w 1990 r. niepodległość od Mołdawskiej SRR, tworząc państwo pod nazwą Pridnestrowskaja Mołdawskaja Respublika. Prorosyjscy politycy i w większości rosyjskojęzyczni mieszkańcy obawiali się przyłączenia – po rozpadzie ZSRR – Mołdawii do Republiki Rumunii.
Tiraspol charakteryzuje monumentalna zabudowa w centrum: siedmiopasmowa główna ulica, duży plac, liczne pomniki, ogromne budynki rządowe. Turyści z Europy Zachodniej, USA, Japonii, Australii przyjeżdżają zobaczyć „ostatni bastion komunizmu w Europie” i pomniki Lenina w „żywym skansenie komunizmu” – jak reklamuje się Zadniestrze w zagranicznych folderach. Ulice noszą nazwy Fryderyka Engelsa, Róży Luksemburg, Feliksa Dzierżyńskiego, Lenina... Przed wielkim budynkiem parlamentu na wysokim filarowym postumencie z czerwonego marmuru stoi betonowy pomnik Lenina w rozwianym płaszczu przypominającym skrzydła. Miejscowa młodzież nazywa go „Batmanem”.
Drugi pomnik – popiersie wodza rewolucji na podobnym postumencie – wznosi się przed budowlą (z 1953 r.), w stylu tzw. „stalinowskiego empiru” (ros. „ampir”), z napisem Дом Советов (Dom Sowietów) oraz z czerwoną gwiazdą na wysokiej iglicy. Architekt S. Wasilew połączył elementy baroku, architektury epoki Napoleona III, neoklasycyzmu i art déco.
W 1972 r. odsłonięto kompleks Pomnik Chwały (Мемориал Славы): są tu pomniki carycy Katarzyny II Wielkiej, feldmarszałka Suworowa, Puszkina, Szewczenki, bohaterów wielkiej wojny ojczyźnianej (II wojny światowej) – a wśród nich czołg, upamiętniający poległych żołnierzy – oraz zasłużonych przodowników pracy i bohaterów Związku Radzieckiego .
Do kompleksu dodano pomniki i tablice upamiętniające radzieckich żołnierzy poległych w wojnie w Afganistanie (1979–1989), a także „obrońców Naddniestrza poległych w walce z agresorami z Republiki Mołdawskiej” w 1992 r. W 1990 r. Nadniestrze proklamowało niepodległość od Mołdawskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Po upadku Związku Radzieckiego Mołdawia stała się w 1991 r. niezależną republiką. W następnym roku wybuchł konflikt zbrojny pomiędzy Naddniestrzem i Mołdawią, nieuznającą secesji Naddniestrza. Stacjonujące w Naddniestrzu wojska rosyjskie zmusiły władze w Kiszyniowie i Tysaspolu do zawieszenia broni.
Z architekturą socrealistyczną w stolicy silnie kontrastują dwie nowe cerkwie z ozdobnymi kopułami i należący do spółki Шериф nowoczesny kompleks obiektów sportowych – w tym stadion piłkarski Sheriff Tiraspol – i inne jej budynki (supermarkety, hotele). Шериф, założony w 1993 r. przez dwóch byłych funkcjonariuszy radzieckich służb specjalnych, obecnie kontroluje cały przemysł i handel w Naddniestrzu. Jednym z właścicieli jest syn Igora Smirnowa, założyciela i prezydenta Naddniestrzańskiej Republiki Mołdawskiej (w latach 1990–2011).

Kickany

(ros. Кицка́ны , mołd. Chițcani) Miejscowość na prawym brzegu Dniestru, ok. 6 km od stacji kolejowej w Tiraspolu, znajduje się w aglomeracji tiraspolsko-benderskiej. Słynie z monastyru, który założyli w XIX w. mnisi z rumuńskiego miasta Târgu Neamţ, gdy zabroniono im odprawiać liturgię w języku staro-cerkiewno-słowiańskim. Zespół klasztorny tworzą cztery cerkwie, pięciokondygnacyjna dzwonnica (69 m wysokości), zabudowania z celami dla mnichów i noclegownią dla pielgrzymów, biblioteka (manuskrypty, miniatury i księgi od XV do XIX w., warsztat pisania ikon), muzeum cerkiewne. W latach 1962–1989 klasztor był niedostępny dla mnichów.

Bendery

(Бендеры, mołd. Tighina) Główny port Naddniestrzańskiej Republiki Mołdawskiej leży na prawym brzegu Dniestru. Po zdobyciu Księstwa Mołdawskiego w 1538 r. sułtan Sulejman Wspaniały postanowił zbudować w mieście Tighina, strategicznym miejscu przy przeprawie przez Dniestr, twierdzę obronną. Zadanie to powierzył słynnemu – i długowiecznemu – architektowi Sinanowi, który po Sulejmanie pracował jeszcze dla czterech sułtanów („Wszędzie pełno było jego budowli, bajecznych, białych i lśniących, nierzeczywistych jak skamieniały wiersz”, Radovan Smardžić”.). Zmienił Sulejman nazwę Tighina na Bendery, co według legendy znaczy „ja chcę” (chciał Tighiny i ją dostał). Wyznaczony przez Jana III Sobieskiego na hetmana wojska zaporoskiego Stefan Kunicki wyprawił się na Mołdawię i poniósł klęskę (1684 r.), usiłując zdobyć twierdzę. Wiek później podczas wojny rosyjsko-tureckiej twierdza przechodziła z rąk do rąk, w końcu poddała się (1789 r.) księciu Grigorijowi Potiomkinowi Taurydzkiemu, w 1791 r. wróciła do Turcji; ostatecznie dostała się carstwu rosyjskiemu po zakończeniu kolejnej wojny rosyjsko-tureckiej (1812 r.).Obiektem wojskowym pozostawała do 2008 r. Turyści mogą zwiedzać muzeum.
Na terenie Memoriału Wojskowo-Historycznego (Военно-исторический мемориальный комплекс; otwarty w 2008 r.) rozmieszczono pomniki i tablice sławiące bohaterów wojen rosyjskich od XVIII w. Znajdziemy tu także nazwiska polskie, m.in. generałów Zbijewskiego i Olszewskiego, którzy byli komendantami twierdzy w Benderach. Uczczono wielkim pomnikiem bohaterski Pułk Podolski walczący w wojnie rosyjsko-polskiej w 1831 r. (czyli z Polakami podczas powstania listopadowego). Upamiętniono „Obrońców Naddniestrzańskiej Republiki Mołdawskiej, ludności cywilnej, zmarłych od ran i zaginionych bez wieści w mieście Bendery podczas agresji nacjonalistów mołdawskich” (w 1992 r.). Rosyjskie zwycięstwa przypomina Łuk Triumfalny.

Mała Szwajcaria

„Raszków był tuż. Wjechali w kraj skalisty, bliskość Dniestru oznajmujący” (Pan Wołodyjowski, H. Sienkiewicz). „Miniemy Wraże Uroczyszcze, miniemy Tatarski Rozłóg, a tam już zaraz Czortowy Jar: Oj! źle by tam przejeżdżać po północku, nim kur zapieje... Czortowy Jar straszny, sam zobaczysz...” (Ogniem i mieczem, H. Sienkiewicz).
Usytuowany na północy Nadniestrza rejon Kamionka (Каменка) – z głównymi miastami Kamionka i Raszków (Рашково) i Raszkowskim Parkiem Przyrodniczo-Historycznym – reklamuje się jako „Małą Szwajcarię”. Krajobraz tworzą lesiste doliny, głębokie jary, fantazyjne formy skalne, pieczary w urwistych brzegach Dniestru. (jedna z nich nazywa się Diabelski Most). W klimatyczno-balneologicznym kurorcie Kamionka działa całoroczne sanatorium „Dniestr”.
Raszków, podobnie jak Kamionka i Rybnica (zał. w 1628 r.), znajdował się w granicach I Rzeczpospolitej w utworzonym w 1566 r. województwie bracławskim (istniejącym do 1795 r.). Miasto powstawało przy litewskiej strażnicy znanej w XIV w. pod nazwą Karawuł. Wiadomo, że 1652 r. należało do Timofieja Chmielnickiego, syna hetmana Bohdana Chmielnickiego (ten w zależności od sytuacji politycznej sprzymierzał się z Rzeczpospolitą lub walczył przeciwko niej). Timofiej ożenił się z Rozandą Lupu, córką hospodara mołdawskiego Vasile Lupu. Jej siostra Maria Lupu była drugą żoną Janusza Radziwiłła. W 1653 r. Timofiej zostawił w Raszkowie młodą żonę i wyruszył z pomocą zbrojną teściowi, gdy utracił tron. Timofiej zginął w walce. Powiada legenda, że Rozanda wypłakała oczy z żałości i z jej łez powstało podziemne źródło – Панська крыница (Źródło Pani). Turyści znajdą je na terenie zrujnowanej (w latach 30. XX w.) synagogi, zbudowanej w połowie XVIII w. Rabinem był tu uczeń Israela Baal Szem Tow, jednego z twórców chasytyzmu. W niewielkiej odległości sąsiadują z nią barokowy kościół, ufundowany przez Józefa Lubomirskiego (1749 r.; zbudowany ok. 1786 r.), i cerkiew prawosławna z 1779 r.
W Słobodzie Raszkowskiej (wieś, 18 km od Raszkowa) jest parafia polska i jedyna w Naddniestrzu (i w całej Mołdawii) szkoła polska z obowiązującym językiem polskim we wszystkich klasach. W ostatnich latach prężnie działają środowiska polonijne – w Rybnicy (Rybnicko-Polskie Stowarzyszenie „Polonia”), Benderach i Tiraspolu.

Zofia Siewak-Sojka