Jadę do Mołdawii!

MOŁDAWIA

(Moldova; Republika Mołdawii, Republica Moldova; pow. 33 847 km², ludność 3 559 500) zajmuje tereny pomiędzy Prutem i Dniestrem, graniczy z Rumunią i Ukrainą. Stolicą jest Kiszyniów (Chișinău). W skład Republiki Mołdawii wchodzi również Autonomia Gaguazji (ze stolicą w Komrat) oraz samozwańcze niepodległe państwo Naddniestrzańska Republika Mołdawska (ze stolicą w Tiraspolu), nieuznawane przez władze mołdawskie ani na arenie międzynarodowej. Walutą w Republice Mołdawii jest lej mołdawski, w Naddniestrzańskiej Republice Mołdawskiej rubel naddniestrzański. Główny język urzędowy mołdawski (tożsamy z rumuńskim), w Republice Mołdawskiej zapisywany łacinką, w Naddniestrzańskiej RM cyrylicą; inne języki urzędowe: ukraiński, rosyjski, gagauski. Ludność (bez NRM): Mołdawianie (76,2%), Ukraińcy (8,3%), Rosjanie (5,9%), Gagauzi (4,4%), Rumuni (2,2%), Bułgarzy (1,9%), ponadto Romowie, Turcy, Białorusini, Polacy, Żydzi i in. Wyznania: prawosławie, prawosławni staroobrzędowcy, katolicyzm, judaizm i in.

Kiedy jechać?

Najzimniej jest w styczniu (średnia temperatura na północy kraju –7oC, na południu –4 oC) najcieplej w lipcu (śr. temp. na północy 19oC, na południu 25oC). W Kiszyniowie najniższa temperatura zimą –30°C, najwyższa latem 39°C.

Potrawy, smakołyki, napoje

ciorbă (zupy: warzywna, z mięsem wołowym, pulpetami i in., podawane z kwaśną śmietaną), placinta (mamałyga z dynią, ziemniakami), placinta cu brinza czyli mamaliga z owczym serem (mamałyga: gotowana masa kukurydziana podawana z rybą, jajecznicą albo okraszona olejem lnianym, także z mlekiem lub śmietaną), zama (rosół z makaronem), mynkarika (smażony kurczak z owocami), sarmale (gołąbki – w liściach kapusty lub winogronowych); kiszone warzywa i owoce; desery – owoce, orzechy ze śmietaną i śliwkami; wspaniałe mołdawskie wina.

Wyjątkowe zakupy

dywany, kilimy, wyszywane tkaniny i ceramika na bazarach; wina w słynnych bodegach wytwórni w Cricovej, Mileştii Mici, Purcari.

Hymn Mołdawii

Limba noastră (Nasz język)
Limba noastră-i o comoară
În adâncuri înfundată
Un şirag de piatră rară
Pe moşie revărsată.
Język nasz jest skarbem,
co z głębin się wyłania
sznurem kamieni drogocennych,
rozproszonym po naszych
starodawnych ziemiach.
(słowa Alexei Mateevici, muzyka Alexandru Cristea; obowiązuje od 1994 r.)


Przed Muzeum Archeologicznym w Kiszyniowie ustawiono replikę rzeźby Wilczycy kapitolińskiej, która ma przypominać o rzymskim rodowodzie Mołdawian, podboju ziem w obecnej Mołdawii (i Rumunii) przez Rzymian (II i III w.) i zromanizowaniu osiadłych tam Daków. Plemiona dackie przywędrowały zza Dunaju z terenów zajmowanych przez Traków (w obecnej Bułgarii). W następnych wiekach pojawili się Scytowie, Hunowie, Awarowie, plemiona słowiańskie. Od X w. obszar kontrolowała Ruś Kijowska, następnie od końca XII w. Węgrzy. W 1359 r. wojewoda Bogdan wzniecił bunt przeciwko królowi węgierskiemu Ludwikowi I Wielkiemu (król Węgier 1342–1382, Polski 1370–1382; syn Elżbiety Łokietkówny) i ustanowił Hospodarstwo Mołdawskie (istniało do 1859 r.). Następni hospodarowie byli związani politycznie z Polską: Piotr I w 1387 r., Stefan I w 1395 r., Aleksander Dobry w 1404 r. złożyli hołd lenny Jagielle, a Eliasz I w 1436 r. Władysławowi Warneńczykowi. Gdy synowie Eliasza I – najpierw Roman II, potem Aleksander II (kuzyni Kazimierza IV Jagiellończyka; pan. 1447–92) – walczyli o tron, z pomocą przybyli im Polacy. Piotr III Aron (nieślubny syn Aleksandra I Dobrego) pokonał Aleksandra II (1455 r.), wcześniej zabił swego brata Bogdana II (1451 r.), którego syn Stefan (przyszły hospodar Stefan III Wielki, pan. 1457–1504) uszedł razem z Władem III Palownikiem (hospodar Wołoszczyzny w latach 1448, 1456–1462 i 1476) do węgierskiego Siedmiogrodu. Po utracie tronu w 1448 r. Wład schronił się na dworze swego wuja Bogdana II; gdy w 1456 r. ponownie objął władzę w Hospodarstwie Wołoszczyzny (tereny obecnej Rumunii), udzielił zbrojnej pomocy Stefanowi III. Ten rozgromił wojska Piotra III Arona, który uciekł do Polski, i koronował się na hospodara. I Wład, i Stefan dążyli do umocnienia swoich państw, byli wybitnymi wodzami, obaj odnosili zwycięstwa nad Turkami i obaj zdobyli nieśmiertelną sławę: Stefan jako obrońca chrześcijaństwa, fundator cerkwi i klasztorów i święty (kanonizowany przez Rumuński Kościół Prawosławny w 1992 r.), a Wład jako... wampir. Wład III przyczynił się do zwycięstwa Węgrów pod wodzą wojewody Jana Hunyadyego pod Belgradem w 1456 r., rozgromił Turków pod Nikopolem (w Bułgarii), podstępem zmusił do odwrotu armię Mehmeda II, która parła na Tîrgovişte, stolicę Wołoszczyzny. Wziętych poprzednio w niewolę tureckich żołnierzy, a także uprowadzonych mieszkańców podbitych terenów, kazał wbić na pale przy drodze do Tîrgovişte (podobno było 20 tys. pali). Miejsce to nazwano „Lasem Pali”, a Wład przeszedł do historii z przydomkiem Palownika. Zła jego sława rosła, podtrzymywana przez wrogich mu wołoskich bojarów, którzy, w porozumieniu z sułtanem, doprowadzili do osadzenia na tronie prowadzącego proturecką politykę Radu Pięknego, brata Włada. Pokonanego Włada odesłano Węgrom, oskarżając o zdradę (knowania z Turcją). Dzięki wstawiennictwu Stefana, opuścił węgierskie więzienie w 1476 r., po czym usunął z tronu protureckiego hospodara Basaraba III Starego, jednak wpadł w zasadzkę urządzoną przez jego zwolenników i został zabity. Odżył w 1867 r. jako wampir w powieści Drakula irlandzkiego pisarza Brama Stokera i dobrze sobie radzi w licznych filmach.
Stefana III Wielkiego spotkają turyści w wielu miastach Mołdawii i Rumunii (pomniki, tablice pamiątkowe, nazwy ulic). Według tradycji, stoczył 36 bitew (34 wygrał) i po każdej z nich ufundował cerkiew lub klasztor. Za zwycięstwo nad Turkami pod Vaslui (w Rumunii) w 1475 r., uznane za największe w dotychczasowych wojnach z imperium osmańskim, otrzymał od papieża Sykstusa IV honorowy tytuł Zapaśnika Chrystusa. W bitwie wzięło udział 40 tys. Mołdawian, 5 tys. Węgrów, 2 tys. Polaków. Stale zagrożony przez Turków, w trosce o przetrwanie hospodarstwa zawierał sojusze to z Polakami (złożył hołd lenny Kazimierzowi Jagiellończykowi w 1459 r. i w 1485 r. w Kołomyi) w nadziei na uzyskanie pomocy w wojnie z Turkami, której nie zawsze otrzymywał lub otrzymywał zbyt późno. Ani Rzeczpospolitej, ani Królestwa Węgierskiego nie satysfakcjonowało umocnienie się Mołdawii, przeciwnie – obydwa państwa starały się uszczknąć coś dla siebie z jej terenów (np. Maciej Korwin w 1467 r. najechał Mołdawię). Przymuszony okolicznościami, podpisał z Bajazydem II w 1487 r. traktat, w którym zobowiązał się do płacenia rocznego haraczu w zamian za zachowanie władzy hospodarów w Mołdawii. Próbował jeszcze przeciwstawić się Turkom, proponując synom Kazimierza IV Jagiellończyka – królowi Rzeczpospolitej Janowi Olbrachtowi i królowi Czech i Węgier Władysławowi II Jagiellończykowi – na zjeździe w Liwoczy w 1494 r., wspólną wyprawę. Trzy lata później Jan Olbracht wyruszył z wojskiem do Mołdawii z zamiarem osadzenia na tronie mołdawskim królewicza Zygmunta Jagiellończyka (Zygmunt I Stary), jak twierdził Władysław II Jagiellończyk, który go nie poparł. Stefan III Wielki, w przymierzu z Turkami, zadał klęskę Polakom. Po śmierci Stefana cała Mołdawia pozostawała lennem Turcji aż do 1812 r., gdy część wschodnia Mołdawii – tereny pomiędzy Prutem a Dniestrem nazwane (nieściśle) Bezarabią (od założyciela Hospodarstwa Wołoskiego w 1310 r. Basaraba I) – znalazła się w granicach Imperium Rosyjskiego. Połączone część zachodnia Mołdawii i Wołoszczyzna stanowiły Księstwo Rumunii (1861 r.), a potem Królestwo Rumunii (od 1881 r.). W 1918 r. Rumunia przyłączyła Besarabię (tereny obecnej Republiki Mołdawii), a kontrolujący lewobrzeżne Naddniestrze komuniści radzieccy ogłosili w 1924 r. Autonomiczną Mołdawską Socjalistyczną Republiką Radziecką. W 1940 r. po pakcie Ribbentrop-Mołotow Związek Radziecki zajął Besarabię i dołączył do AMSRR, tworząc Mołdawską Socjalistyczną Republikę Radziecką. W 1990 r. Naddniestrze, zmieniając nazwę na Naddniestrzańska Republika Mołdawska, ogłosiło niepodległość od MSRR, która po rozpadzie Związku Radzieckiego proklamowała w 1991 r. suwerenność jako Republika Mołdawii, nie uznając secesji NRM.

Krajobrazy i atrakcje przyrodnicze

Winnice i pastwiska, drogi wysadzane drzewami orzechowymi, wśród pól kamienne studnie pod ozdobnymi drewnianymi daszkami, lasy i pagórki, meandrujący Dniestr i jego dopływy w głębokich wąwozach, Prut z krótkimi rzeczkami, kolorowe domki w wioskach wzdłuż rzek, sady i warzywniki... W Mołdawii jest 18 uzdrowisk klimatycznych, np. Vadul-Lui-Vodă nad Dniestrem (piękne domki letniskowe, z drewna, pomalowane na różne kolory), bazujących na wodach mineralnych, np. w Cahul tryskają gorące źródła (działa tu sanatorium Nufărul Alb); stosuje się też kąpiele w winie. Wspaniałe są parki (Țaul wśród jezior, Codrii ze starym lasem dębowo-bukowym), wyznaczono ponad 100 rezerwatów przyrody (szczególnie piękny Rezerwat 100 Pagórków); powstało wiele romantycznych parków krajobrazowych, np. utworzony przez Ohanowicza, polskiego arystokratę, Park Mîndîc – z pałacem, budowlami ogrodowymi, drzewami leśnymi i owocowymi – w modnym wówczas stylu idyllicznym.

Rafa Prutu.

W Mołdawii turyści nie muszą skakać do morza, żeby zobaczyć rafę koralową, zresztą morza w tym kraju nie ma. Ale było – miliony lat temu szumiało wielkie Morze Sarmackie. Pozostawiło najprawdziwszą rafę koralową – widać ją najlepiej na obszarze środkowego biegu Prutu przy jego niewielkich dopływach. Najwyższe sięgają 100 m. Wśród raf koralowych mieszkają ludzie, w domach zbudowanych z wapiennej skały zwanej muszlowcem.

Jaskinia im. Emila Racoviţă.

Trzecia wśród najdłuższych gipsowych jaskiń świata, nazwana imieniem rumuńskiego speleologa, ma 90 km korytarzy, ciągnących się na terytorium Mołdawii, Rumunii i Ukrainy. Ukraińcy nazywają ją Jaskinią Kopciuszka (Popeluszka). Wejście w Mołdawii znajduje się we wsi Criva, usytuowanej w dolinie Prutu, na północnym zachodzie, u zbiegu granic trzech państw. Turyści (zwiedzanie z przewodnikiem) wędrują podziemnym labiryntem, z fantazyjnymi komnatami i galeriami ozdobionymi mieniącymi się tęczowymi barwami stalaktytami o różnych kształtach, podziwiają podziemne jeziorka.

Klasztory

W Mołdawii jest ponad 30 klasztorów, zakładanych wśród gęstych lasów, na wzgórzach, na wysokich brzegach rzek i w wapiennych pieczarach. Były głównymi ośrodkami życia religijnego i ostoją duchowości i kultury narodu w trudnych czasach. Przybywali do nich wierni, by zapalić świecę przed słynącą łaskami ikoną, nabrać wody z cudownego źródełka. Stanowiły też schronienie okolicznej ludności podczas najazdów wrogów. Dysponowały dobrami ziemskimi pochodzącymi z nadań hospodarów mołdawskich i szlachty. W okresie komunizmu mnichów rozpędzono, dobra zostały rozkradzione, cerkwie i klasztory zamieniano w muzea „religii i ateizmu”, domy kultury, gospody, w których urządzano potańcówki, sanatoria. Od 1990 r. świątynie oddawano wiernym, w opuszczonych monastyrach znów zamieszkali mnisi.

Căpriana

Jeden z najstarszych i niegdyś najbogatszych mołdawskich klasztorów jest usytuowany na wzgórzach pośród lasów Codrii w centralnej części kraju, 40 km od Kiszyniowa. Powiada legenda, że ścigające Tatarów mołdawskie wojsko zatrzymało się w lesie na popas. Żołnierze ujrzeli na wzgórzu sarnę i już mieli ją zabić, ale cofnęli się zdumieni, widząc, że zwierzę ze łzami w oczach pada na kolana. Hospodar Stefan III Wielki uznał to za znak z niebios i w tym miejscu kazał zbudować klasztor. Pierwszą kamienną cerkiew w stylu mołdawskim wzniesiono w czasach Stefana III Wielkiego w miejscu drewnianej świątyni z XIV w. Jego syn Piotr Raresz ufundował murowaną cerkiew pw. Zaśnięcia MB (1542 r.), następni hospodarowie, m.in. Vasile Lupu (1634–1653) mnichom dobra ziemskie. Monastyr, największy ośrodek życia religijnego, w XVII w. został oddany pod opiekę Monastyru Zografskiego (na Świętej Górze Athos w Grecji), należącego do społeczności bułgarskiej. Przybyli z Zografu mnisi, którym reguła nakazywała mieszkać osobno, utworzyli w okolicznych skałach skity (pustelnie). Stara cerkiew pw. Zaśnięcia Matki Bożej, ufundowana przez Piotra Raresza (Petru Rareş), od 1813 r. była przebudowywana w stylu rosyjskim (nowa fasada), zamalowano też zabytkowe freski na ścianach, zastępując je nowymi, dodano inskrypcje w cyrylicy. Zbudowano też nowe cerkwie (1840 r., 1903 r.). Od 1989 r. w klasztorze znów mieszkają mnisi; cerkwie są remontowane, wyposażenie z czasów rosyjskich usuwane...

Ţîpova

Kompleks klasztorny (40 km od Kiszyniowa, w pobliżu wsi Ţipova) został wykuty w wapiennych skałach na wysokim brzegu Dniestru (100 m ponad lustrem wody). Składa się z trzech poziomów, każdy z cerkwią i celami mnichów pomiędzy tunelami i galeriami. Pierwsza grupa, cerkiew Św. Krzyża i pomieszczenia mieszkalne, powstała w XI–XIII w, druga z cerkwią św. Mikołaja w XIV w., trzecia z cerkwią Zaśnięcia MB w XVI–XVII w. Dzwonnicę zbudowano w XIX w. Jak się sądzi, pierwsi mnisi eremici przybyli tu już w X stuleciu. Wcześniej miejsce to było strażnicą Daków – w pobliżu zachowały się fragmenty usypanego przez nich wału ziemnego. Niedaleko płynie kaskadami (do 16 m wysokości) rzeczka Ţipova. Powiadają Mołdawianie, że w tej pięknej okolicy ostatnie lata życia spędził Orfeusz i został pochowany w skale pod wodospadem. Zaprzeczają temu stanowczo Bułgarzy, gdyż rytualny sarkofag trackiego śpiewaka odkryli archeologowie w trackim sanktuarium w pobliżu bułgarskiego miasta Tatuł, a poza tym również w Bułgarii jest dziura, przez którą Orfeusz wszedł do Hadesu po ukochaną Eurydykę... Bardziej prawdopodobne jest, że turysta zobaczy tutaj błąkającego się ducha Stefana III Wielkiego. Hospodar poślubił w tym klasztorze Marię din Mangop, córkę krymskiego chana.

Saharna

Klasztor w pobliżu wsi Saharna (110 km na północ od Kiszyniowa, 6 km od miasta Rezina) otaczają lasy i skały, a płynący w głębokim wąwozie zmierzający do Dniestru potok Saharna tworzy 22 malownicze wodospady. Jeden z nich, spadając z wys. 10 m, uformował głęboką studnię zwaną „Dziurą Cygana”. W XVIII w. pewien pustelnik ujrzał na wysokiej skale, zwanej Grimidonem, świetlistą postać Matki Bożej. Gdy wspiął się na szczyt, cudowna postać zniknęła, pozostawiając odcisk stopy. Mnich zrozumiał, że to znak z niebios i w pobliżu skały założył klasztor. Są tu dwie cerkwie (pw. Trójcy Świętej i Zaśnięcia MB) i budynki mieszkalne (także dom pielgrzymów), umieszczone na naturalnych tarasach. Klasztor należy do najczęściej odwiedzanych miejsc pielgrzymkowych i głównych atrakcji turystycznych w Mołdawii.

Orheiul Vechi

Zespół historyczno-krajobrazowy Stary Orgiejów w dolinie rzeki Rặut, wpadającej do meandrującego Dniestru, obejmuje teren o powierzchni 220 ha. Pomiędzy wioskami Trebujeni i Butuceni znajduje się Orheiul Vechi (Stary Orgiejów; 46 km na północ od Kiszyniowa). Wśród skał odkryto fragmenty twierdzy Daków z ok. IV–III w. p.n.e., a w dolinie w zakolu rzeki widać pozostałości Szehr al-Dżedid (Nowe Miasto), zbudowanego na początku XIV w. przez Złotą Ordę (resztki łaźni, karawanseraju, meczetu), a także ślady po twierdzy, którą wzniósł Stefan III Wielki po pokonaniu Złotej Ordy w 1492 r., wkrótce zrujnowanej przez następnych najeźdźców. Naturalne jaskinie w wysokim brzegu rzeki od ok. IX w. zamieszkiwali eremici, w następnych wiekach wykuwali nowe i tak powstawały skalne klasztory Bosie (30 jaskiń) i Peştere. Z dzwonnicy stojącej na wysokiej półce skalnej prowadzi wykute w skale przejście do podziemnej cerkiewki w klasztorze Peştere. Turyści zobaczą tutaj piękny drewniany ikonostas, malowidło przedstawiające Zaśnięcie MB, ikony na kamiennych ścianach w migotliwym świetle świec. Na górze nad cerkwią stoi kamienny krzyż.
W połowie XVII w. hospodar Vasile Lupu 18 km dalej, nad rzeką Rặut, zbudował nowe miasto Orheiul. Zachowała się z tego okresu cerkiew warowna, jest też molenna staroobrzędowców i katolicki kościół zbudowany przez społeczność polską na początku XX w. Najnowszą (od 2004 r.) atrakcję stanowi nowoczesny zakład winiarski Château Vartely. Château w „języku winiarskim” oznacza połączony cykl uprawy winorośli, zbiorów, przygotowania winnych gron, przetwarzania, butelkowania, leżakowania i sprzedaży. Zakład posiada ok. 380 ha winnic, produkowane są tu Chardonnay, Cabernet Sauvignon, Pinot Noir. Vartely (z j. węg.) to miasto-zamek. Turyści i koneserzy w tym zamku mają zagwarantowaną degustację w stylowych salach i rozrywkę (występy zespołów folklorystycznych i popowych).

Szlaki winne

W Mołdawii wyznaczono siedem głównych szlaków winnych (adresy agencji prowadzących wycieczki i opisy szlaków znajdą turyści w przewodnikach). Mołdawskie wina znane są na całym świecie (eksportowane do 26 krajów, w tym do Japonii, Izraela, Kanady, USA). Najsłynniejszymi piwnicami, w których leżakuje i dojrzewa wino, są Cricova (15 km od Kiszyniowa) i Mileştii Mici (12 km na południe od Kiszyniowa). Turyści wjeżdżają do Cricovej przez okazałą bramę samochodami i jadą dalej ulicami Cabernet, Aligoté, Riesling, Sauvignon, Feteasca, Merlot, Codru, Muscat, mijając skrzyżowania, zatrzymując się przed czerwonymi światłami. Tyle że te ulice, nazwane markami win, biegną tunelami w ogromnym podziemnym mieście; tunele w Cricovej mają 120 km długości (większość wykorzystuje się na potrzeby winiarni). Wzdłuż ulic na głębokości 30–85 m pod powierzchnią dojrzewają w ogromnych beczkach określone gatunki win. W winotece przechowywane są wina z całego świata (1,2 mln butelek, 640 gatunków). Najstarsze ze Złotej Kolekcji Cricovy pochodzą z 1902 r. – są to „Ian Beher” oraz wyprodukowane przez społeczność żydowską w Palestynie „Jerusalem of Easter”. Słynną winotekę udostępniono do zwiedzania – budzą szacunek omszałe butelki, zarośnięte mchami i umieszczone pod nimi tablice z określające roczniki, np. z pierwszego 50-lecia ubiegłego wieku.
Przed jeszcze większą „piwnicą” w Mileştii Mici (250 km tuneli, 120 km w użyciu) stoją wiele obiecujące fontanny: do ogromnych przeźroczystych kielichów ustawionych na kamiennej podmurówce spływają z beczek strumienie czerwonego i złotawego płynu. W 2007 r. Mileştii Mici wpisano do Księgi Rekordów Guinnessa jako „największą winną piwnicę świata”; Złota Kolekcja winoteki liczyła wtedy ponad 2 mln butelek.
Podziemne miasta powstały w wyniku eksploatowania skał muszlowca, z których zbudowano Kiszyniów i pobliskie miejscowości.
Wina z Purcari (120 km od Kiszyniowa), najstarszego mołdawskiego château, zostały nagrodzone złotym medalem w 1848 r., następny złoty medal uzyskały na Wystawie Światowej w Paryżu w 1878 r. Chwalono je na dworach królowej Wiktorii, króla Jerzego V i cara Mikołaja II. Najstarsze kolekcjonerskie markowe wina leżakują tu od 1948 r. Do najsłynniejszych win z château Purcari należą Roşu de Purcari i Negru de Purcari.

Soroca

W mieście nad Dniestrem zobaczymy cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej (1840 r.), czynną chasydzką synagogę (1814 r.), 30-metrowej wysokości pomnik ku czci obrońców Mołdawii we wszystkich wojnach zwany Świecą Dziękczynienia (Lumănarea Recunoştinţei (Świeca Dziękczynienia; 2004 r.). Twierdzę w Sorokach noszą Mołdawianie przy sobie – na odwrocie dowodów osobistych. Powiada legenda, że mołdawskich obrońców twierdzy, głodnych i wycieńczonych długim oblężeniem, uratowały bociany. Przefruwały nad murami i zrzucały im winogrona. Bociana z kiścią winogron w dziobie znajdziemy na etykietach mołdawskich win.
Twierdza stoi w miejscu przeprawy przez Dniestr, gdzie na przełomie XII i XIII w. Genueńczycy założyli kolonię. W 1489 r. hospodar Stefan III Wielki wzniósł drewniany fort, jego syn Petru Rareş zbudował twierdzę z twardego wapienia, którą umocnili Polacy w latach 1686–1699. Zbudowana na planie koła, ma cztery okrągłe baszty i prostokątną wieżę bramną od strony Dniestru. Widoki z murów (wys. do 20 m) przepiękne. Atrakcją dla turystów będzie dzielnica Romów, z pałacem ich króla, wieloma niezwykłymi rezydencjami, które ich właściciele ozdobili wymyślnymi galeriami, mnóstwem posągów i, podobnymi do cerkiewnych, barwnymi kopułami. Pośród tego luksusu cisną się nędzne gliniane lepianki.

Bielce

(mołd. Bălţi, ros. Бельцы; ponad 97 tys. mieszkańców). „Beltz, mayn shtetele Beltz,
In ormen shtibele,
Mit ale kinderlekh dort gelakht...”
(tekst Jacob Jacobs, muzyka Aleksander Olszaniecki)
„Miasteczko Bełz, kochany mój Bełz,
maleńka mieścina, gdzie moja rodzina i dom mój był...”
(wykonanie po polsku Adam Aston, 1935 r.)
Piosenka powstała w 1932 r. w Nowym Jorku; tekst napisał węgierski Żyd Jakub Jakubowicz, muzykę skomponował Żyd rosyjski Aleksander Olszaniecki, po raz pierwszy zaśpiewała ją Żydówka Isa Kremer pochodząca z „miasteczka Bełz”, jak nazywano w j. jidysz miasteczko Bielce, Bălţi, Бельцы, które wówczas, tak jak obecna mołdawska Besarabia, znajdowało się w granicach Rumunii (w latach 1918–1940). (Powszechnie piosenkę o „miasteczku Bełz” kojarzy się z Bełzem na Ukrainie.) Od 1980 r. żydowska społeczność ma w Biecach swoją synagogę (Chabad-Lubavitch).
Wśród świątyń w Bielcach wyróżniają się neobizantyjska cerkiew św. Konstantyna i Heleny oraz kościół. św. Grzegorza z początku XX w. – należący do wiernych Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego – zbudowany w stylu ormiańskiej średniowiecznej architektury sakralnej. Muzeum Historii i Etnografii (ul. A. Lăpuşneanu 2) prezentując 34 tys. eksponatów – znaleziska archeologiczne, numizmatykę (monety i medale z podobizną wielkiego poety M. Eminescu), broń (m.in. uzbrojenie żołnierzy Stefana III Wielkiego), ubiory regionalne – przedstawia dzieje i kulturę regionu Bielców.
W Bielcach aktywnie działają Polskie Towarzystwo Medyczne w Mołdawii (należy do Federacji Polonijnych Organizacji Medycznych), Stowarzyszenie Polski Dom i organizacje młodzieżowe (m.in. harcerska), powstały zespoły „Jaskółki” (śpiewaczy) i Krokus (taneczny), emitowana jest audycja w j. polskim „Polska fala”, wychodzi czasopismo „Jutrzenka”, ponadto w 1994 r. na uniwersytecie im. Alecu Russo utworzono Centrum Języka Polskiego i Kultury Polskiej.

Stîrcea – „Mała Warszawa”

Styrczę (30 km od Bielc) założyli w 1896 r. Polacy (37 rodzin) przybyli z Chocimia i Kamieńca Podolskiego. Obecni jej mieszkańcy to ludność głównie o polskich korzeniach. W ostatnich latach zaktywizowała się działalność kulturalno-oświatowa – działa Dom Polski i zespół folklorystyczny. Atrakcją jest wiejska architektura i krajobrazy z drogami pośród winnic, pół słoneczników i kukurydzy oraz pobliski wąwóz Butesti, utworzony przez rafę koralową.

Gagauzja (gag. Gagauziya, mołd. Găgăuzia)

Autonomia Gagauzji (pow. 1837,9 km², ludność 157 200), zwana Gagauz Yeri („miejsce Gagauzów”), leży w południowej części Republiki Mołdawii; obejmuje połączone z sobą obszary wokół miast Komrat i Çadır Lunga oraz oddzielone od nich i wzajemnie od siebie tereny przy miejscowościach Karbalia, Kıpçak i Vulcăneşti. W Gagauzji mieszkają Gagauzi (82,6%), Bułgarzy (5,1%), Mołdawianie (4,6%), Rosjanie (3,7%), Ukraińcy (3%), Romowie, Polacy (od 2004 r. działa w Komracie Stowarzyszenie Polaków w Gagauzji) i in. Językami urzędowymi są gagauski, mołdawski i rosyjski, przy czym dokumenty urzędowe pisane są w ogólnie znanym i używanym przez Gagauzów języku rosyjskim. Gagauski i turecki należą do głównej gałęzi w rodzinie języków turkijskich (w grupie języków oguzyjskich). Badaniami nad językiem gagauskim zajmował się profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, znany turkolog Jan Kowalski (zm. w 1948 r.). Gaguazi jako jedyni z obszaru kultur tureckich wyznają prawosławie. Diaspora gagauska żyje w wielu krajach: w Bułgarii, Macedonii, Grecji, Rumunii, Ukrainie, Kazachstanie, Uzbekistanie, a także w USA, Kanadzie, Brazylii. Gagauzi są potomkami Oguzów lub Kumanów, którzy w średniowieczu przywędrowali z czarnomorskich stepów na terytorium Mołdawii, lub potomkami osadników przybyłych w XVIII i XIX w. z Dobrudży (ob. w Bułgarii i Rumunii). Byli to – jak się sądzi – sturczeni Bułgarzy (carstwo bułgarskie zagarnęli Turcy w 1393 r.), którzy zachowali swoją religię (prawosławie).
Pierwszym tekstem pisanym w języku gagauskim był przekład Starego Testamentu, wydany w 1907 r. przez duchownego gagauskiego Mihaila Çakira (ur. w Çadır Lunga). Gagauski, którym głównie posługują się starsi mieszkańcy wiosek, UNESCO w 2012 r. ogłosiło językiem zagrożonym wymarciem. Komrat (nad rzeką Jałpuch). W stolicy Gagauzji działają Komrat Delvet Universitesi (Państwowy Uniwersytet Komracki) i turecka biblioteka im. Mustafy Kemala Atatürka (był pierwszym prezydentem Republiki Turcji), finansowane przez rząd turecki. W uniwersytecie uczą się Gagauzi, Bułgarzy i studenci z Turcji. Oprócz innych wydziałów jest tu też katedra filologii gagauskiej. W 2006 r. odbył się Pierwszy Międzynarodowy Kongres Gagauzów. Turyści zobaczą w stolicy sobór św. Jana (1820 r.), galerię sztuki gagauskiej, muzeum historii i kultury Gagauzji (z ekspozycją archeologiczną), pomnik obrońców Gagauzji i oczywiście pomnik Lenina, pomnik radzieckich wyzwolicieli, pomnik-czołg i pomnik żołnierzy poległych w Afganistanie. Agencje turystyczne organizują wycieczki tzw. południowym szlakiem winnym przechodzącym przez Komrat.

Beşalma

(w pobliżu stolicy). Kulturę gagauską prezentuje Muzeum Historyczno-Etnograficzne założone przez poetę, pisarza i etnografa Dmitri Kara-Çobana. Działa tu również biblioteka, ośrodek nauki gagauskiego i dom kultury, w którym odbywają się spotkania literackie i wystawy artystów gagauskich.

Kongaz

(ponad 12 tys. mieszkańców; 96,12% Gagauzi ). Wieś ciekawostka: ciągnie się ponad 8 km i jako najludniejsza wioska w Europie została wpisana do Księgi Rekordów Guinnessa.

Zofia Siewak-Sojka