Jadę do Finlandii!

Zamczyska na wyspach, posłuchać koncertu w domu Sibeliusa, wyprawy łodzią po jeziorach wśród gęstych borów, narty w Lahti, wypoczynek w największej saunie świata (ale bez skakania w przerębel), rzucić butem, ale nie dać się zarzucić na plecy...

Finlandia zorza polarna

FINLANDIA

(Suomi, pow. 338 145 km², dł. wybrzeża 1250 km, ludność ponad 5,3 mln), państwo w Skandynawii w Europie Północnej, nad Morzem Bałtyckim, graniczy ze Szwecją, Norwegią, Rosją i przez Zatokę Fińską z Estonią. Stolicą są Helsinki, językiem urzędowym w całym kraju jest fiński, tylko na Wyspach Alandzkich szwedzki, w innych regionach tzw. Szwedofinowie mają konstytucyjnie zagwarantowane prawo używania języka szwedzkiego. Istnieje obowiązek nauki szwedzkiego dla wszystkich uczniów w wyższych klasach szkół podstawowych i w średnich, a Szwedofinów nauki fińskiego. Po szwedzku mówi 5,6% ludności, po rosyjsku 0,8%, po estońsku 0,3%, niewielki odsetek po fińsko-romsku; ok. 7 tys. Lapończyków używa języków lapońskich. Religie: wierni należą do Fińskiego Kościoła Ewangelicko-Luterańskiego (83%), Fińskiego Kościoła Prawosławnego (1,1%), które mają status kościołów narodowych; reszta to zielonoświątkowcy, Świadkowie Jehowy, mormoni, wyznawcy judaizmu.

Kiedy jechać?

Zwiedzanie i rozrywki cały rok: latem białe noce, zimą wyprawy saniami ciągniętymi przez psy lub renifery, latem, wiosną i jesienią piesze wyprawy, spływy kajakowe i rejsy na jeziorach i morzu pomiędzy wyspami.

Potrawy, smakołyki, napoje

Finlandia jedzenie„Wieczorem o 10-tej podano nam kolację złożoną z wódki, śledzi, różnych gatunków wędlin i herbaty. O godzinie 10-tej z rana podano frisztik: wódka, śledzie, wędliny, chleb, masło, piwo” (Ludwik Włodek, Na północy i na południu, 1906 r.). W 1919 r. ogłoszono w Finlandii zakaz spożywania alkoholu... „Dmuchnij z czoła złe myśli. Przez rok jedz masło świeże, będziesz jak trawa w rosie. Rok drugi – mięso z wieprza, będziesz żwawa jak dzięcioł. Trzeci rok chleb na mleku, piękna będziesz jak paw” (Kalewala, fiński epos narodowy). Rieska (chleb bez drożdży), leipääjuusto, (chleb serowy), lohikeito (zupa z łososia), posoliha (mięso z renifera), graavilohi (rodzaj sushi z łososia), karjalanpaisti (gulasz), karjalanpiirakat (pikantne żytnie ciastka z puddingiem jęczmiennym), poronkaristys (duszone mięso renifera w sosie borówkowym), kalakukko (pierogi z razowej mąki z farszem rybnym lub mięsnym); sahti (słodkie piwo fińskie), wódka marki Finlandia, owocowa Finlandia Grapefruit Fusion.

Wyjątkowe zakupy

sklep przy muzeum szkła w wiosce Ittala, sklepiki w zaułku Pikku-Pietarin Torikuja w Kuopio, sklepy w zabytkowych drewnianych domach przy Linnankatu w Savonlinnie.

Kraina tysiąca jezior

„Przetrząsał prądy morskie, wszystkie Väinöli wody, Kalevali przesmyki, nurty rzeki Joukoli i pobrzeża Laponii.” (Kalewala)
W krainie tysiąca jezior w rzeczywistości jest ich 187 888. Stawy i jeziora, strumienie, potoki i rzeki, a na nich wodospady i wyspy, malownicze bagniska i moczary zajmują 10% powierzchni kraju. Ok. 70% terenów porastają lasy. „Już jodły się pną na wyżynach, świerki – na szczytach gór, pachną wrzosem polany, w dole zieleń się krzewi: brzozy białe w bagniskach, olchy krzepkie nad wodą, wiosną czeremchy świeże wdarły się między wierzby. Krwawi już jarzębina w świętym miejscu na wzgórzu, łoziny tłumnie się tłoczą, jałowce dymią wśród skał” (Kalewala). Najgęstsze bory – „które nigdy nie widziały siekiery” – rosną w Laponii. W lasach i parkach narodowych wyznaczono wiele szlaków turystycznych z doskonale działającą infrastrukturą noclegową. Oprócz luksusowych hoteli i bungalowów nad jeziorami i rzekami oraz schronisk turystycznych wiele jest kempingów i miejsc pod namioty. Przy trasach w głębi lasów nawet w najbardziej odległych zakątkach stoją szałasy, schrony i otwarte „domki na odludziu” dostępne dla wędrowców. Obowiązujące od stuleci tradycyjne jokamiehemoikeus (prawo publicznego dostępu) zezwala na wypoczynek, wędrówki, pływanie kajakami i łodziami (niemotorowymi), rozbicie namiotu, łowienie ryb, zbieranie grzybów i owoców leśnych w całym kraju (ograniczenia dotyczą tylko obszarów ściśle chronionych). Nad jeziorami i w lasach gniazduje ok. 300 gatunków ptaków, m.in. cietrzewie, zięby, dzięcioły czarne, kruki, sowy, nury czarnoszyje, łabędzie krzykliwe. Sójka syberyjska od wieków towarzyszy hodującym renifery Lapończykom. Finowie, obserwując przyloty ptaków wędrownych z południa, wiedzą, kiedy nadejdzie lato: zaczyna się miesiąc po powrocie skowronka, dwa tygodnie po przylocie zięby, kilka dni po przyfrunięciu pliszki i już jest, gdy nad ich głowami zaświergocze jeżyk. „Wiem wiele innych rzeczy: północ ma renifery, południe końmi orze, Lapończycy łosiami” (Kalewala).

Kalewala – Kraina Kalewy

„Pośród lasów Väinöli, na łąkach Kalevali... Tam rzeczy kwitły pieśnią, pieśń porastała mądrością.” (Kalewala)
Mieszkańcy Finlandii utworzyli pierwszy w swoich dziejach organizm państwowy, ogłaszając niepodległość od Rosji 6 XII 1917 r. Byli to Finowie i tzw. szwedzkojęzyczni Finowie, potomkowie ludności szwedzkiej, która się osiedlała na ziemiach fińskich, będących od XII w. pod panowaniem królów szwedzkich. W XIX w. już nie identyfikowali się ze Szwedami ze Szwecji. „Nie jesteśmy Szwedami, nigdy nie będziemy Rosjanami, więc pozwólcie nam być Finami” – mawiali intelektualiści, pierwsi budziciele fińskiej świadomości narodowej. Elity wywodziły się z szwedzkiego kręgu kulturowego, przez wieki językiem pisanym był tylko szwedzki, mówionym szwedzki i fiński. W XIX w. Finowie dopiero budowali podstawy swojego języka literackiego.
Pierwsze stałe fińskie osady powstawały nad jeziorem Ładoga w VII w. Z czasem Suomi i Häme oraz Karelowie osiedlili się na terenach obecnej Finlandii, docierali także na północ, do Laponii. Powstawały związki plemienne rządzone przez królów-wodzów. O stworzeniu świata, bogach, ceremoniach religijnych i obyczajach opowiada Kalewala. W XII z królestwa Szwecji na Wyspy Alandzkie przybyli pierwsi misjonarze; w 1154 r. szwedzki król Eryk IX Święty z biskupem Henrykiem podjął krucjatę przeciwko bałwochwalcom w Finlandii, mając na oku przede wszystkim żyzne ziemie i szlaki handlowe, które też budziły oskomę Księstwa Nowogrodu. W 1332 r. katoliccy Szwedzi podzielili się Finlandią z prawosławnymi Rusinami. Budowano romańskie i gotyckie katolickie kościoły i prawosławne cerkwie w stylu rusko-bizantyjskim.

Biblie luterańskie

Gustaw I Waza (pan. 1523–1560) w całym królestwie wprowadził w 1527 r. luteranizm. Olaus Petri (1493–1552), opierając się na tekście greckim i niemieckim przekładzie Marcina Lutra, ukończył w 1526 r. przekład Biblii na język szwedzki (tzw. Biblia Króla Gustawa). Petri ujednolicił ortografię j. szwedzkiego i opracował zasady gramatyczne. W 1543 r. Mikael Agricola wydał Abckiria, zawierającą fiński alfabet, gramatykę, ćwiczenia oraz przełożone na fiński Dekalog i Modlitwę Pańską, a w 1548 r. fiński przekład Biblii. Wprawdzie powstawały ludowe ballady i opowieści, przekazywane z pokolenia na pokolenie, ale język fiński nadal pozostawał językiem mówionym.

Więzienie Katarzyny Jagiellonki i Jana III Wazy

Gustaw I Waza ogłosił w 1556 r. tereny fińskie wielkim księstwem i nadał swemu synowi Janowi tytuł Wielkiego Księcia Finlandii. Po śmierci Gustawa królem został Eryk XIV (pan. 1560–1568). Jan poślubił w 1562 r. Katarzynę Jagiellonkę, córkę Zygmunta I Starego i Bony. Para zamieszkała w zamku w Turku, a po podbiciu miasta w 1563 r. król Eryk XIV kazał Jana i Katarzynę uwięzić. „Potem ich do Gripsholmu, siedm mil od Sztokholmu, więziono: tamże im więzienie dosyć srogie i tęskliwe, jedno jednę izdebkę małą naznaczono, rzeczy ich, szaty, skarby, klejnoty, wszystko zabrawszy. Uczynił Eryk, ten srogi tyran, łaskę nad niemi, że im dwa gmachy i wieże pozwolił i na trzeci rok wirzch pokojów i salę. W takim tam niedostatku królewna Jej M. była, że i dziecięcia onego powijać w co nie miała; aż u knechtów stare, złe koszule kupowali, u tych, co ich strzegli, a to na pieluchy drapali. Powiła potym syna, któremu dała imię Zygmunt, który sam jeden najwyższą ich w onym utrapionym więzieniu a srogiem niebespieczeństwie uciechą był. Tam jako mizernie a nie wedle stanu ich byli chowani długaby i żałosna to historya wyczytać, bo sługi jego skoro wszystkie co przedniejsze przed oczyma jego ćwiertowano, tracono, do niego pod gardłem żadnemu przystępie nie dopuszczono: jedno niektórzy kupcy polscy, mając lutość nad królewną, krwią panów swych, w koszu róż nieco talerów ukradkiem pod różą dodawali, drudzy w baryłach, co wino posłali, w flaszach czyrwonych złotych nieco dodawali, mając lutość nad żałosną przygodą a więzieniem niewinnym tych panów. Tak oni kilko lat ono srogie więzienie i niewola ucierpieli... Król tedy Eryk umyślił był wszystki pany i szlachtę wytracić; będąc na sejmie w Upsalmie, tam pozabijał pany co przedniejszych rad królestwa szwedzkiego.” (Marcin Kromer, Historya prawdziwa o przygodzie żałosnej książęcia Finlandzkiego Jana i królewny Katarzyny, 1570 r.). Po tych morderstwach Eryk XIV Waza naraził się szwedzkim możnym, którzy doprowadzili do zmiany miejsc. Jana koronowano królem Szwecji jako Jana III Wazę, a Eryk zamieszkał w więzieniu w Gripsholmie, gdzie zmarł, podobno otruty arszenikiem. Urodzony w kazamatach Zygmunt został królem Polski i Szwecji (Zygmunt III Waza).

Odrodzenie narodowe

W XVIII w. trwały wojny Szwecji z Rosją, która zajmowała coraz to nowe treny Finlandii, wprowadzając swoje porządki. W 1809 r. Szwecja była zmuszona oddać całą Finlandię Rosji; car Aleksander I utworzył autonomiczne Księstwo Finlandii, z senatem i parlamentem, jednakże wszelkie zarządzenia podlegały kontroli i akceptacji rządu Rosji. Wobec coraz bardziej widocznej rusyfikacji budziła się świadomość narodowa, powoli też dojrzewała myśl o własnej ojczyźnie, o niepodległości. Poeci, malarze, muzycy zwrócili swą twórczość ku źródłom: fińskim opowieściom o dawnych bohaterach, o baśniowych istotach zamieszkujących lasy i jeziora, krążących wokół domostw, fińskim pieśniom ludowym i tańcom. W tym poszukiwaniu korzeni tego, co fińskie, rozwinął się nurt narodowego romantyzmu, obejmujący wszystkie dziedziny kultury: literaturę, malarstwo, architekturę i muzykę.
Fiński termin, właściwie neologizm, kirjallisuus (literatura), utworzył Elias Lönnrot, sekretarz Towarzystwa Literatury Fińskiej (Suomalaisen Kirjallisuuden Seura), powstałego w 1831 r. Towarzystwo zebrało fundusze na wyprawę etnograficzną Lönnrota do „źródeł”, czyli do Karelii Białomorskiej, gdzie przed wiekami powstały pierwsze fińskie osady. Ludowi śpiewacy tam mieszkający znali epickie pieśni, dawną poezję, baśnie. Bohaterami tych utworów były te same postacie: stary mag, stwórca, zaklinacz i pieśniarz Wäinämöinen, zazdroszczący mu sławy pieśniarz i wojownik, dzielny i niesforny Lemminkäinen, potomek Kalewy – kowal Ilmarinen, który wykuł magiczny młyn sampo, piękna Aino, nieszczęsny siłacz i mag Kullervo, pani przestworzy Ilmatar, bogowie i boginie, duchy zamieszkujące skały, drzewa, jeziora... Elias Lönnrot posegregował zebrane materiały, ułożył w logiczną całość, ujednolicił język, nadał im formę literacką i 25 II 1835 r. objawił Finlandii Kalewalę – fińską epopeję narodową. 25 II, zwany Dniem Kalewali – Kalevalapanä – jest świętem narodowym Finlandii. (Wszystkie cytaty z Kalewali w tekście pochodzą z przekładu Józefa Ozgi-Michalskiego.)
Piszący po szwedzku przedstawiciel fińskiego romantyzmu, Johan Runeberg wydał w 1846 r. zbiór poezji, a w nim Vårt land. Fin Paavo Cajander przetłumaczył ten wiersz na fiński – Maamme, a Niemiec Frederic Pacius, związany od dzieciństwa z Finlandią, skomponował muzykę. W 1848 r. po raz pierwszy wykonano publicznie fiński hymn narodowy: Vårt land – Maamme.
Vårt land
„Vårt land, vårt land, vårt fosterland,
ljud högt, o dyra ord!
Ej lyfts en höjd mot himlens rand,
ej sänks en dal, ej sköljs en strand,
mer älskad än vår bygd i nord,
än våra fäders jord!”
Maamme
„Oi maamme, Suomi, synnyinmaa!
Soi sana kultainen!
Ei laaksoa, ei kukkulaa,
ei vettä rantaa rakkaampaa
kuin kotimaa tää pohjoinen.
Maa kallis isien.”

(Mój kraj
„O kraju nasz, Finlandio, rodzinna ziemio!
Brzmij, o słowo szczerozłote!
Nie masz ni doliny, ni wzgórza,
ni wody, brzegu bardziej umiłowanego
niż ojczyzna ta oto północna,
Ojców najdroższy kraj.”)

Jan Sibelius, pochodzący z rodziny szwedzkojęzycznej, twórca fińskiej muzyki narodowej, skomponował w 1882 r. symfonię Kullervo, w 1893 r. suitę Lemminkäinen (Cztery legendy z Kalewali), w 1899 r. poemat symfoniczny Finlandia. Akseli Gaalen-Kallea (1855–1931), Fin szwedzkojęzyczny, wykonał serię obrazów i fresków, m.in. w Muzeum Narodowym w Helsinkach, inspirowanych wydarzeniami w Kalewali oraz ilustracje do pełnego wydania Wielkiej Kalewali. Zaprojektował pracownię w Ruovesi (przedmieście Tampere), dając początek stylowi narodowego romantyzmu w architekturze. Odniósł sukces na Wystawie Światowej w Paryżu w 1900 r. cyklem fresków z Kalewali, które bardzo się nie podobały Rosjanom. Na fresku Ilmarinen orze pole żmij, owe zaorywane żmije namalował w rosyjskich barwach narodowych. Zaniepokojenie władz rosyjskich Finlandią Sibeliusa i Kalewalą obecną w poezji i sztuce zaskutkowało wzmożoną rusyfikacją Finlandii.

Koktajl Mołotowa

W tajnym pakcie Ribbentrop-Mołotow (13 VIII 1939 r.) Związek Radziecki i Niemcy podzieliły się częścią Europy (Polska, Litwa, Łotwa, Estonia, Finlandia, Rumunia). Kiedy Sowieci wtargnęli do Finlandii, Finowie, zarówno obrońcy cywilni, jak i żołnierze, używali do walki z przeważającą liczebnie armią radziecką pocisków robionych domowym sposobem. Żołnierze fińscy nazwali je przewrotnie „koktajlem Mołotowa”. Butelka z mieszaniną zapalającą zasłynęła pod tym mianem m.in. w krajach Ameryki Łacińskiej. W radzieckiej prasie chętnie rozpisywano się o rewoltach studentów i akcjach partyzantów przeciwko latynoskim dyktaturom, ale nie wolno było wymieniać nazwy używanej przez nich broni. „Koktajl Mołotowa” był przecież koktajlem na Mołotowa.

Region Häme

„Znam wiry Hällä w Häme; szumią jak wielka przepaść.” (Kalewala)
Hämenlinna, stolica regionu Häme i najstarsze miasto (założone w 1639 r.) w interiorze Finlandii, leży nad jeziorem Vanajavesi. Pierwsza osada istniała tu już w IX w., wielki zamek Häme wznieśli Szwedzi w XIII w., w następnych stuleciach był wielokrotnie przebudowywany. Obecnie mieści się w nim muzeum prezentujące wnętrza, umeblowanie i stroje z różnych epok. W osobnym bloku można zobaczyć cele więźniów (zamek pełnił funkcję więzienia w latach 1837–1991) i ich saunę (przewodnicy opowiadają mrożące krew w żyłach historie o porachunkach więźniów rozgrywające się właśnie w saunie). Jest tu też muzeum artylerii z wszelaką bronią. W domu rodzinnym Jana Sibeliusa urządzono muzeum. Zwiedzaniu towarzyszy muzyka kompozytora. Cudownie będzie posłuchać właśnie tutaj ulubionego utworu... Valse triste. A potem zobaczyć panoramę miasta i w tle dalekie lasy i jeziora z granitowej wieży obserwacyjnej w Parku Narodowym Aulanko na obrzeżach Hämenlinny.
Iittala, przy autostradzie z Hämenlinny do Tampere, to znany ośrodek produkcji wyrobów szklanych. Szklarze niczym magicy wydmuchują kolorowe cudeńka. Przy zakładzie jest muzeum wzornictwa i atrakcyjny sklep. Od autostrady odchodzi boczna droga na wzgórze Rapola z średniowiecznym zamkiem. Oznaczony malowniczy szlak prowadzi do prehistorycznych kurhanów.
Visavouri (promy z Hamenlinny i Tampere) to kompleks trzech domów zbudowanych w stylu karelskim i secesyjnym, z secesyjnymi wnętrzami. Najstarszy, z 1903 r., należał do rzeźbiarza Emila Wickströma, tworzącego w stylu narodowego romantyzmu. W pracowni są rzeźby artysty i rysunki o treści politycznej (wymierzone przeciwko komunizmowi) jego wnuka Kari Suomalainena.

Lahti

„Świat szeroki jak czas, długi jak śnieżna droga.” (Kalewala)
Lahti, leżące nad jeziorem Vesijärvi, połączonym z Päijäne, słynie z rozgrywanych każdego roku zawodów Pucharu Świata i z zawodów Mistrzostw Świata w narciarstwie klasycznym (szóste odbędą się w 2017 r.). Skoczków fruwających z kompleksu Salpausselkä można podziwiać z tarasu, na który wjeżdża wyciąg krzesełkowy. Narciarze mają do dyspozycji „śnieżną drogę” (dł. ponad 145 km), a łyżwiarze lodowiska. Wiosną, latem i jesienią piechurzy i rowerzyści przemierzają malownicze szlaki nad jeziorami, wodniacy zwiedzają okolice w łodziach i kajakach. W sierpniu odbywa się jazzowy festiwal uliczny, a we wrześniu Festiwal Jana Sibeliusa. W muzeum narciarstwa niespodzianka – narty mające 2 tysiące lat i narty lapońskich Samów.
W okolicah Lahti działają ośrodki narciarskie Mesilä i Tiirismaa.

Savonlinna

Finlandia zamek Olavinlinna

„Dowiedział się, że ktoś piękniej śpiewa od niego pośród lasów Väinöli, na łąkach Kalevali...”

Miasto leży na dwóch wyspach – pomiędzy jeziorami Pihlajavesi i Haapavesi, należącymi do systemu wodnego Saimaa (pow. 4.377 km²), największego jeziora w Finlandii (i piątego co wielkości w Europie), które przez rzekę Vuoksi łączy się z jeziorem Ładogą w Rosji. Na małej jeziornej wyspie w 1475 r. wyrósł wspaniały (Zamek św. Olafa); strzegł Szwecji przed zakusami Rosji do 1714 r., a potem do 1918 r. tej Szwecji wygrażał. Obecnie w dwóch muzeach opowiada swoją historię, czule wspominając niezbyt wojowniczą załogę, która w ramach żołdu otrzymywała piwo. Jednemu strażnikowi należało się 5 litrów w dzień zwykły, a 7 litrów w niedzielę. W imponującym zamczysku odbywa się w lipcu prestiżowy Festiwal Operowy, a w sierpniu, by tradycji stało się zadość, Festiwal Piwa. Liczne są bary serwujące produkowane tutaj piwo sahti. Po jeziorach kursują promy i statki wycieczkowe.

 

 

Kuopio – sauna Jätkänkämpällä

„A co dostanę za to, jeśli cię zaprowadzę na twoją własną ławę, ścieżkę do twojej łaźni?” (Kalewala)
Kuopio leży na zalesionym półwyspie, nad Kallavesi, najgłębszym jeziorem w kraju (75 m), do tego ma wzgórze, które jeszcze sobie podwyższyło o 75-metrową wieżę: na 12. poziomie jest panoramiczna obrotowa restauracja, na 13. nastrojowa kawiarnia, a na szczycie taras widokowy. Na wzgórzu Pujo działa skocznia narciarska i wyciąg krzesełkowy, sunący nad świerkowymi lasami. Jakby tego było mało, w Kuopio znajduje się największa na świecie sauna opalana drewnem, zbudowana w dawnym obozie drwali, sąsiadująca z restauracją urządzoną w chacie drwali, serwująca regionalne potrawy. Finowie, dla których od wieków zawsze pierwszą potrzebą była sauna, ku zdumieniu turystów przybywających tu w zimie, wybiegają z rozgrzanej sali, by wskoczyć do przerębla, wybitego w zamarzniętym jeziorze. Muzeum Kościoła Prawosławnego posiada najbogatsze zbiory prawosławnej sztuki sakralnej (poza Rosją), najcenniejszy zbiór ikon (najstarsze z X w.).

Dziwne obyczaje

„Tam, w dalekiej Pohjoli, wybierzesz sobie żonę, taką, co oczy ma piwne, kolana zgrabnej łani, taką skoczną i gibką.” (Kalewala) Wspaniali silni mężczyźni z całego świata przybywają na początku lipca do Pohjoli (Północnej Krainy), a konkretnie do miasteczka Sonkajärvi, by wybrać sobie żonę, ale w wyborze raczej nie decyduje kolor oczu ani gibkość tylko gabaryty. Wybraną żonę (może być cudza) należy chwycić za nogi, zarzucić sobie na plecy i ile sił w nogach popędzić przed siebie po 253-metrowej długości drodze najeżonej przeszkodami, a nie dać się wyprzedzić innym panom dźwigającym żony. Który pierwszy dobiegnie do celu przeznaczenia, a żony nie upuści po drodze, otrzyma zaszczytny tytuł Mistrza Świata w Noszeniu Żony oraz nagrodę rzeczową – piwo: tyle piwa, ile waży żona. Teraz wiadomo, dlaczego nie o kolor oczu tu chodzi. Pożyczoną żonę należy bezwzględnie oddać. Miasteczko szczyci się też Pullomuseo – Międzynarodowym Muzeum Butelek. W maju na rzece Raja odbywają się zawody w Łapaniu Ryb (gołymi rękami), w Iisalmi Mistrzostwa Finlandii w Toczeniu Beczek, w lipcu w Pielavesi Mistrzostwa Finlandii w Rzucaniu Butem, w Lapinlahti Mistrzostwa Finlandii w Przywoływaniu Bydła.

Zofia Siewak-Sojka