Jadę na Białoruś!

BIAŁORUŚ

(republika prezydencka; Republika Białorusi, Рэспубліка Беларусь; pow. 207 600 km², ludność ponad 9,4 mln) graniczy z Polską, Litwą, Łotwą, Estonią, Rosją i Ukrainą, stolicą jest Mińsk, językami urzędowymi są białoruski i rosyjski, mówionymi białoruski, rosyjski, polski, litewski, ukraiński. Białorusini w większości mówią w domach po rosyjsku. Polska mniejszość etniczna liczy 496 700 osób.

Białoruski zimowy krajobrazKiedy jechać?

Najlepszy okres na zwiedzanie i wędrówki od końca maja do końca września; w zimie można wybrać się na narty do ośrodka sportów zimowych w Raŭbiczy koło Mińska.

Potrawy, smakołyki, napoje

placki ziemniaczane ze śmietaną, okroszka (chłodnik z kwasu chlebowego i warzyw), oładki (placki ziemniaczane z farszem mięsnym, polane sosem grzybowym), prawdziwki duszone w glinianym naczyniu; kułaga (gotowane ciasto z mąki gryczanej i suszu owocowego); kwas (napój z soku brzozowego), krupnik (napar z ziół i miodu), krambabula (napoj alkoholowy z wyciągu ziół i przypraw).

Мы, беларусы – мірныя людзі,
Сэрцам адданыя роднай зямлі,
Шчыра сябруем, сілы гартуем
Мы ў працавітай, вольнай сям'і.
лаўся, зямлі нашай светлае імя,
Слаўся, народаў братэрскі саюз!
Наша любімая маці-Радзіма,
Вечна жыві і квітней, Беларусь!

My, biełarusy – mirnyja ludzi,
Sercam addanyja rodnaj ziamli,
Szczyra siabrujem, siły hartujem
My u pracawitaj, wolnaj siamji.
Słausia, ziamli naszaj swietłaje imia,
Słausia, narodau braterski sajuz!
Nasza lubimaja maci-Radzima,
Wieczna żywi i kwitniej, Biełaruś!

(Hymn Białorusi; 1956 r. muzyka Niescier Sakałouski, 2002 r. słowa Uładzimir Karyzna; obowiązuje od 2002 r.)

Podstawy współczesnego białoruskiego języka literackiego stworzył Janka Kupała (1882–1942), poeta i działacz narodowy. Po białorusku i po rosyjsku pisał Uładzimir Karatkiewicz (1930–1984); jego powieści Dzikie polowanie króla Stacha, Szara legenda, Chrystus wylądował w Grodnie, Czarny zamek olszański zostały sfilmowane. Opozycyjny wobec reżimu Łukaszenki, pisarz Wasil Bykau (1924–2003), autor powieści (Pójść i nie wrócić) i opowiadań (tom Ściana) był kandydatem do Nagrody Nobla. Od 1989 r. w Gródku koło Białegostoku w miejscu zwanym uroczysko Boryk odbywa się każdego roku Festiwal Muzyki Młodej Białorusi „Basowiszcza”. Uczestniczą w nim twórcy „źle widziani” w ojczystym kraju.

Miłośników dzikiej przyrody zachwycą wędrówki po białoruskiej części Puszczy Białowieskiej i w okolicach zrekonstruowanego w 2005 r. Kanału Augustowskiego, który na Białorusi ma dł. 25 km i cztery śluzy. Czyste wody rzek Marycha i Szlamica obfitują w pstrągi, nad malowniczymi jeziorami Kawienia, Zielenka, Kalety w Puszczy Grodzieńskiej dobrze się mają przedstawiciele skrzydlatej i czworonożnej fauny i odpowiedzialni turyści. Rzadkie okazy flory rozpoznają znawcy w Sopockinskim Rezerwacie Dziko Rosnących Roślin Leczniczych. W Sosnowym Borze, nad rzeką Muchawiec, działają trzy sanatoria (Nadzieja, Bug i Uroczysko) usytuowane wśród lasów. Miłośnicy sportów zimowych mają do dyspozycji „lodowe pałace” w różnych miastach (np. koło słynnej bobrujskiej twierdzy) i najważniejszy ośrodek w Raŭbiczy (stoki narciarskie, skocznie).

W przewodnikach opracowane są tematyczne trasy zwiedzania, np. „śladami Mickiewicza”, „śladami Elizy Orzeszkowej”, „śladami Czesława Niemena”, „śladami dawnych polskich zabytków”. Zachwycają liczne białoruskie zamki, które zazwyczaj miały polskich właścicieli. Dwa z nich, gotycko-renesansowo-barokowy w Mirze (85 km od Mińska), i zespół zamkowy w Nieświeżu, znajdują się na liście UNESCO.

„Większą część miasta – jak zwykle na kresach – stanowiły budynki drewniane, jednak nie brakło już i pięknych wielopiętrowych kamienic... Lwią część, jak zwykle, stanowili Żydzi, potem mieszkali Moskale najezdni, starowiercy i Białorusini tubylcy, Polacy, Tatarzy, Niemcy i po trochu wszelakiej innej narodowości... Były cerkwie, synagogi, chram starowierski, kirka i domy modlitwy innych wyznań. I kościół też był...” – pisał (na emigracji w Argentynie) o swym rodzinnym mieście Bobrujsku Polak Florian Czarnyszewicz (1900–1964) w powieści Nadberezyńcy. Te wszystkie cerkwie, kościoły, synagogi i świątynie innych wyznań – w każdym białoruskim mieście – władza radziecka przeznaczyła na magazyny, stajnie, a w najlepszym przypadku ośrodki użyteczności publicznej (szkoły, kina, hale sportowe). W ostatnich latach są one oddawane wiernym poszczególnych religii albo – w przypadku niektórych katolickich kościołów – zamieniane na cerkwie. Najmniej zachowało się synagog, które zazwyczaj burzono. „Gdzie jest mój Homel, kochany Homel, stracony przez historii żart. Ja o nim nigdy nie zapomnę... Gdzie jest mój Homel, kochany Homel, gdzie płynął Soż i pachniał bez. Miasteczko, które było domem, a dziś wspomnieniem tylko jest” (słowa E. Kuryło, muzyka A. Zarycki).

W Witebsku nad Dźwiną (Zygmunt III Waza nadał prawa miejskie w 1597 r.) odrestaurowano cerkwie, neoromańską katedrę św. Barbary i klasycystyczny Pałac Gubernatora (w 1812 r. sztab główny cesarza Napoleona). Miasto kojarzy się z Markiem Chagallem (obraz Nad Witebskiem) – w domu rodzinnym malarza urządzono muzeum. Grodno (Гро́дна) nad Niemnem odebrał Jagielle książę Witold i zbudował (1398 r.) gotycki zamek (Stary Zamek). W następnym wieku rezydowali w nim Jagiellonowie (król Kazimierz IV, jego syn św. Kazimierz, król Aleksander); w 1580 r. Stefan Batory przebudował zamek w stylu renesansowym (obecnie odbudowywany), a mieszkał w tzw. Batorówce. Bywał w Grodnie August II Mocny, August III Sas zbudował Nowy Zamek i w nim właśnie Stanisław August Poniatowski podpisał akt abdykacji (1795 r.). Grodno to również miasto Elizy Orzeszkowej – w jej odrestaurowanym dworku utworzono muzeum. Od czasów Bolesława Chrobrego o Brześć, leżący pomiędzy rzekami Bugiem i Muchawcem, toczyli walki władcy ruscy i polscy, w 1409 r. odbyła się narada Władysława Jagiełły, księcia Witolda i wodza Tatarów, która zaowocowała wspólnym uczestnictwem w bitwie pod Grunwaldem w następnym roku. Później byli tu Węgrzy Rakoczego i Szwedzi Karola Gustawa (1657). Turyści zwiedzają ogromną XIX-wieczną twierdzę brzeską, usytuowaną po obu stronach granicy polsko-białoruskiej. Atrakcją Mińska, nad rzeką Świsłoczą, są ogrody botaniczny i zoologiczny, zalew rekreacyjny zwany Mińskim Morzem. W Parku Kamieni zobaczymy kamienną mapę Białorusi z głównymi miastami, zabytkami i atrakcjami przyrodniczymi. W synagodze Kitajewskiej mieści się Muzeum Przyrody, w synagodze Zalcmana klub szachowy, synagodze chóralnej Rosyjski Teatr Dramatyczny, w kościele św. Rocha – Filharmonia Narodowa. Barokowy kościół św. Józefa i klasztor bernardynów ma być przerobiony na ekskluzywny hotel.

Nowogródek

Nowogródek (Навагрудак) był w swej historii stolicą Litwy, ustanowioną przez księcia Mendoga (pan. 1240–63). Potężny zamek (obecnie malownicza ruina) bezskutecznie oblegali Tatarzy (1274) i Krzyżacy (1314) pod wodzą Konrada Wallenroda; w 1422 r. Władysław Jagiełło poślubił w Białej Farze Sonkę Holszańską. Od 1448 r. w Nowogródku obradował sejm litewski. W 1511 r. król Zygmunt Stary nadał Nowogródkowi lokację (na prawie magdeburskim). Byli w tym mieście w „sprawach politycznych” Chmielnicki ze swoimi Tatarami (1648–54), królowie Jan III Sobieski i Stanisław August Poniatowski; po III rozbiorze miasto znalazło się w granicach Rosji (1795 r.). Po 1920 r. bywali tu Józef Piłsudski, prezydenci – St. Wojciechowski, Ignacy Mościcki; podczas II wojny światowej walczyły oddziały AK.

W barokowej Białej Farze, gdzie został ochrzczony Mickiewicz, jest cudowny obraz MB Nowogródzkiej („Ty, co gród zamkowy Nowogródzki ochraniasz z jego wiernym ludem!”).
Muzeum Adama Mickiewicza w Nowogródku(Дом-музей Адама Міцкевіча ў г.Навагрудку) mieści się w zrekonstruowanym (1990 r.) domu rodu Mickiewiczów. Zachowały się XVIII-wieczne domy, sukiennice i kamienice z początku XIX w. Turyści wędrują na Wzgórze Mendoga i Kopiec Mickiewicza.

Świteziański Park Krajobrazowy

„Ktokolwiek będziesz w nowogródzkiej stronie,
Do Płużyn ciemnego boru
Wjechawszy, pomnij zatrzymać twe konie,
Byś się przypatrzył jezioru.” (Adam Mickiewicz)

Jezioro Świteź (biał. Свіцязь) ma piaszczyste brzegi, na których wypoczywają turyści po spacerach w parku, w lustrze wody przegląda się car-ziele (reliktowa roślina lobelia jeziorna), przynętę wędkarzy chwytają nieszczęsne liny, karasie i szczupaki. I jeszcze „Ona po srebrnym pląsa jeziorze”. Koło jeziora stoi Kamień Filaretów (z wyrytym fragmentem ballady Świteź), w pobliskim Zaosiu można odwiedzić odrestaurowany dworek, prawdopodobne miejsce urodzenia Adama Mickiewicza.

Stare Wasiliszki

W Starych Wasiliszkach (Старыя Васілі́шкі), przy drodze do Grodna (70 km), i w wioskach sąsiadujących z tym miasteczkiem o pięknej drewnianej zabudowie (chaty z bali, nakryte gontowymi dachami) mieszka głównie ludność polska. W rodzinnym domu Czesława Niemena (Wydrzyckich) urządzono muzeum piosenkarza, pełniące także funkcję klubu. Odbywają się w nim koncerty artystów polskich i białoruskich.

Zofia Siewak-Sojka