Jadę do Wietnamu

Wyprawa smoczą łodzią po Rzece Dziewięciu Smoków, sanktuarium w królestwie Czampy, wizyta w u bóstwa finansów w dawnym Sajgonie, spacer po Japońskim Krytym Moście w miasteczku Kazika...

WIETNAM

(Socjalistyczna Republika Wietnamu; pow. 329 566 km², ludność 81,1 mln), nad Morzem Południowochińskim (dł. wybrzeża 3470 km) na Półwyspie Indochińskim w Azji Południowo-Wschodniej, graniczy z Chinami, Laosem, Tajlandią i Kambodżą. Ludność: Wietnamczycy (zwani Viet i Kinh) 88%, Chińczycy 1,5%, reszta to ludy Tay, Miao, Yao, Muong, Khmerowie. 70% Wietnamczyków wyznaje buddyzm, ok. 10% katolicyzm, ludy górskie animizm, obecny jest też taoizm, konfucjanizm i kaodaizm (ok. 2 mln wiernych).

Kiedy pojechać?

Najwięcej turystów przyjeżdża w okresie od września do kwietnia.

Potrawy, smakołyki, napoje

pho (rosół z kluseczkami), bon bai mon (paski wołowiny w różnych kolorowych sosach), oc nhoi (zapiekana w skorupkach ślimaków pasta z mięsa ślimaków i wieprzowiny, wymieszana z sosem rybnym i przyprawami), hot vin lon (duszone niewylęgłe kacze pisklę, podawane z solą i ziołami), cha gio (smażony na oleju naleśnik z ciasta ryżowego z nadzieniem z krabów, wieprzowiny, jajek, grzybów, makaronu, cebuli), nuoc mam (sos rybny), xi dau (sos sojowy), banh chung (ciastka z kleistego ryżu nadziewane fasolą i mięsem);, , banh bao (słodkie (ciastka z ryżowe nadziewane warzywami i mięsem), banh banh de (ciastka z kleistego ryżu, nadziewane sezamem i owocami), banh it ngam dao (duszone w liściach bananowca ciastka z mąki ryżowej,  fasoli mung i cukru), banh dau xan (żelowate ciasteczka z fasolki mung), che (zimna słodka zupa z lodem i śmietanką kokosową: odmiany: z czarnej fasoli, zielonej fasoli, z kukurydzy), owoc trai thanh long (zielony smok; łac. Hylocereus undatus; w smaku podobny do kiwi), sinh to (koktail z mleka lub jogurtu z cukrem i owocami), nuoc chanh nong (podawany na gorąco sok cytrynowy z cukrem), bia hoi (piwo beczkowe), bia 333 (wymowa: bia ba ba ba), bia Ba Lan(piwo Polska).

Wyjątkowe zakupy:

hala targowa Cho Dong Xuan w Hanoi (w pobliżu jeziora Hoan Kiem), Craft Link (43 P Van Mieu); targowisko Cho w Da Lat; Dong Ba przy moście za miastem Hue; pływające targowisko Cai Rong koło Can Tho w Delcie Mekongu; targ przy rzece Thu Bon w miasteczku Hoi An; targowisko Ben Thanh w Ho Chi Minh.

A wokół tyle rozkoszy, o których świat nie wie!
(król Tran Thai Tong, XIII w.)

Świat już wie, i to od dawna. Turyści pragnący odpoczynku na złocistych plażach znajdą nad Morzem Południowochińskim liczne nowoczesne nadmorskie kurorty z doskonałym zapleczem (np.. Nha Trang czy Phan Thiet na wydmowym półwyspie Mui Ne) i ekskluzywne hotele przy słynnej China Beach, ośrodki sportów wodnych w resortach wzdłuż całego wybrzeża. W parkach narodowych  (Cat Tien, Bach Ma, Ba Vi) wyznaczono wiele tras pieszych i wodnych. W parku Yok Don mieszkają ludy górskie o odrębnej kulturze i obyczajach. Kolonialną atmosferą emanuje modny „Mały Paryż”, czyli słynne w okresie francuskim – a obecnie jeszcze słynniejsze – górskie uzdrowisko  Da Lat, z pałacem ostatniego marionetkowego cesarza Wietnamu. W okolicy jest nowoczesna pagoda Linh Phuoc, ze szkła i ceramicznej mozaiki, oraz świątynia zen, True Lam (Las Bambusowy). Z innego znanego kurortu, Sa Pa, prowadzą trasy na stoki Phan Xi Pang (3142 m n.p.m.), najwyższej góry w Azji Południowo-Wschodniej i na Przełęcz Bramy Niebios (2000 m n.p.m.).

Roi nuoc

W Hanoi i w Ho Chi Minh działają największe w Wietnamie teatry lalkowe na wodzie. Aktorzy, stojąc w wodzie po pas, ukryci za kurtyną, wprawiają w ruch kolorowe drewniane marionetki, odgrywające sceny historyczne, baśniowe i obyczajowe.

Chúk mùng nam moi!

Szczęśliwego Nowego Roku! – życzą sobie Wietnamczycy podczas obchodzonego przez trzy dni święta Tet (przełom stycznia i lutego).

Hanoi – Miasto w Zakolu Rzeki

Ci, którzy pozostali w Dżungli Krzyczących Dusz, są godni najwyższej czci. Bez nich nie byłoby pokoju. (Smutek wojny, Bao Ninh; przekład Lam Quang My, Paweł Kubiak)

Hanoi – nad Rzeką Czerwoną, wpadającą do Zatoki Tonkijskiej Morza Południowochińskiego – jest od 1976 r. stolicą zjednoczonego Wietnamu. W swej historii było siedzibą władców lub ważnym ośrodkiem administracyjnym królestw. Po wyzwoleniu się spod wielowiekowej dominacji chińskiej (179 p.n.e.–938 n.e.), nazwane Miastem Wzlatującego Smoka (Thang Long), zostało stolicą narodowej dynastii wietnamskiej Ly. Właśnie wtedy, w 1010 r., król, ujrzawszy nad Czerwoną Rzeką wzlatującego ku niebiosom smoka, miejsce to wybrał na stolicę wolnego królestwa. W dziejach Hanoi zapisał się także pewien przewrotny żółw. Otóż w połowie VI w. niebiosa za pośrednictwem wielkiego żółwia, mieszkającego w jeziorze pośrodku miasta, ofiarowały pewnemu wojownikowi magiczny miecz, by pokonał panoszących się Chińczyków, co też się stało i zwycięski wódz ogłosił się królem. Pewnego wieczoru pływał ozdobioną lampionami łodzią po jeziorze – może nawet wtedy była pełnia księżyca – gdy z połyskujących srebrem wód wynurzył się ów żółw i zażądał zwrotu miecza, zapewniając przy tym, iż odtąd kraj zawsze wolny będzie i szczęśliwy. Kłamliwe były jego słowa, gdyż w 602 r. znów wtargnęli Chińczycy i pozostali aż do 938 r., jednakże na wyspie na Jeziorze Oddanego Miecza – Ho Hoan Kiem – stoi Żółwia Wieża (Thap Rua). Być może żółw dopomógł w 1427 r. władcy z dynastii Le przepędzić Chińczyków, bo ci znów zajęli w 1407 r wietnamskie królestwo, i dlatego otrzymał w darze tę wieżę. Kamienne wizerunki żółwia, który jest przecież symbolem mądrości, zobaczymy przy Studni Niebiańskiej Jasności (Thien Quang Tinh) na dziedzińcu Van Mieu (Świątyni Literatury), powstałej w 1070 r. ku czci Konfucjusza. Żółwie dźwigają 82 stele z nazwiskami doktorów Quoc Tu Giam (Uczelni Synów Państwa), którzy w latach 1484–1780 pobierali nauki na tym pierwszym w Wietnamie uniwersytecie, założonym w 1076 r. Kompleks Van Mieu, składający się z bram-pawilonów (Brama Wielkiego Środka, Brama Plejad, Brama Wielkiego Osiągnięcia) i kolejnych dziedzińców, prowadzących do głównej świątyni i Sali Ceremonialnej, rozbudowywano wiele wieków, także w czasach wietnamskiego cesarstwa (1802–1945).

Od XIII w. rozwijały się wokół królewskiego pałacu i w okolicach jeziora Hoa Kiem rzemiosło i handel – to obecna starówka, nazywana 36 Ulic, które noszą nazwy wykonywanych zawodów i rzemiosł, np.. Hang Ca (Rybna), Wytwórców Żagli (Hang Buom), Bawełniana (Hang Bong), Bambusowa (Hang Tre), Skórzana (Hang Da), Trumienna (Hang Hom). Bogaci kupcy i wytwórcy budowali przy swych ulicach i zaułkach świątynie buddyjskie, taoistyczne, konfucjańskie… Tylko w granicach miasta jest ponad 600 wartych uwagi zabytków.

Pagoda na Jednej Kolumnie

(Chua Mot Cot) to współczesna kopia drewnianej świątyni, zbudowanej w 1049 r. przez bezdzietnego króla w darze bogini miłosierdzia Quan Am za łaskawe wysłuchanie próśb o potomka. Ukazała mu we śnie dziecko na kwiecie lotosu. A gdy rzeczywiście upragniony następca tronu przyszedł na świat, król wzniósł w podzięce ową świątynię w kształcie łodygi i kwiatu lotosu.

W pawilonach przy XV-wiecznej Pagodzie Ambasadorów (Chua Quan Su) mieszkali wyznający buddyzm posłowie różnych krajów (obecnie ośrodek buddyjski).

Taoistyczna świątynia Den Tran Vu, z 1010 r., znajdowała się przed bramami miasta. Była dedykowana demonowi, który miał strzec stolicę przed złymi duchami. 4-metrowy posąg Tran Vu wzniesiono w XVII w.

Dwuwieżowa ceglana katedra św. Józefa (patron Wietnamu od XVII w.) w Dzielnicy Francuskiej, zaprojektowana przez P. de Behaine, została zbudowana pod koniec XIX w. w stylu neogotyckim na wzór katedry Notre Dame w Paryżu. Przed kościołem stoi kamienna figura NMP z Dzieciątkiem.

Wielu turystów odwiedza Mauzoleum Ho Chi Mincha (budowla podobna do mauzoleum Lenina), z zabalsamowanymi zwłokami wodza rewolucji i wojny wietnamskiej.

Mnóstwo barów (Amazan, Polit Pub), klubów (Cau Lac Bo, Nhac Jazz Club, Press Club) i kawiarń (Diva Café, Le Café des Arts de Hanoi, Tamarind Café) znajdą turyści nad legendarnym jeziorem Hoan Kiem i w kolonialnych budynkach w Dzielnicy Francuskiej.

Huong Tich – Góra Pachnących Śladów

Kto pogrążył się w ślepocie wzywa modlitwą Buddę, kto pogrążył się w zamęcie, recytuje mantry w medytacji, kto nie recytuje mantr ani nie wzywa Buddy, niemym pozostanie, gdyż próżne są jego słowa.” (poetka Dieu Nhan, XI w.)

Do podnóża Góry Pachnących Śladów turyści mogą popłynąć łodzią z Hanoi (60 km). Na szczyt dowozi kolejka linowa. Buddyjskie świątynie i pagody wznoszono tu na uskokach skalnych i w grotach wapiennej góry od XV w. Najsłynniejsza z nich to Chua Huong (Perfumowa Pagoda).

Hue

Brzegi się poruszają, pochylone drzewa odbiegają,
Odwrócony obraz kwiatów odbija się w głębi strumienia.

(Podróż rzeką, Nguyen Suong; XV w. przekład Lam Quang My, Paweł Kubiak)

Miasto Harmonii (Hue) nad Perfumową Rzeką (Huong) było w latach 1802–1945 stolicą jedynej cesarskiej dynastii w Wietnamie. Po zjednoczeniu ziem północnych i południowych (1802 r.) Gia Long z rodu Nguyen, założyciel cesarskiej dynastii Nguyen (13 cesarzy), ustanowił stolicą miasto pośrodku kraju, na wzór „pępka świata” – Pekinu. Zbudowana w 1804 r. Cytadela (Kinh Thanh) – mury (wys. 7 m, grubość do 20 m) z dziewięcioma bramami obronnymi chroniły Cesarskie Miasto (Hoang Thanh) i jego „pępek”, czyli Zakazane Purpurowe Miasto (Tu Cam Thanh), z pawilonami cesarza, jego małżonek, dzieci i konkubin. W Zakazanym Mieście przebywali tylko eunuchowie, dworzan i posłów przyjmował cesarz w Pałacu Niebiańskiej Harmonii (Dien Thai Hoa) z salą tronową, gdzie też odbywały się dworskie uroczystości. Petenci wchodzili tam przez Most Złotej Wody, po uprzednim wyczekaniu się na Dziedzińcu Ceremonii Świątecznych, podzieleni na grupy według rangi i dostojeństwa. Główną budowlą i symbolem połączonego Wietnamu była 37-metrowa Wieża Flagowa (wzniesiona w 1807 r.), gdzie powiewała dumnie cesarska żółta flaga W Pawilonie Pięciu Feniksów (Ngu Phung) władca ogłaszał ważne dekrety państwowe – tutaj też ostatni wietnamski cesarz podpisał w 1945 r. akt abdykacji.

Podczas turystycznego rejsu Perfumową Rzeką zwiedza się cesarskie grobowce Nguyenów, usytuowane kilkanaście kilometrów od Hue. Miejsca ostatniego spoczynku, z pawilonami i ogrodami, wyglądają jak ufortyfikowane miasta, na dziedzińcach stoi nawet pokaźna armia kamiennych żołnierzy.

My Son

Kurz pokrył porzucone wrota, mchem zarosły aleje,
w pełni dnia wszystko drzemie w niezmąconej ciszy.
(Tran Thanh Tong, XIII w.)

Królestwo Czampa ludu Czamów istniało od II do XVII w. Władcy Czampy, wyznawali głównie hinduizm, stąd te wspaniałe zespoły świątynne (ponad 70), wznoszone od VII do XV w. w sanktuarium My Son, ok 10 km od stolicy Simhapura (Lwia Twierdza; obecnie miasto Tra Kieu). Świętą Dolinę Czamów zbombardowali Amerykanie podczas wojny wietnamskiej, niszcząc bezcenne zabytki, które potem pieczołowicie rekonstruowano, jak również odrestaurowano te zarośnięte dżunglą. Ceglany kompleks świątynny zazwyczaj tworzą cztery główne budowle. Najważniejszą jest kalan, siedziba bóstwa; kwadratowa podstawa wieży symbolizuje ziemię, a jej spiczasty dach niebiosa. Mandapa z kolumnami służyła jako przedsionek dla wiernych. W wieży zwanej kośadryha – ze strukturą siodłową u góry – przygotowywano rytualne posiłki oraz przechowywano dary złożone bóstwu. Gopurato rodzaj bramy wejściowej w murze okalającym kompleks świątynny. Poszczególne grupy w sanktuarium składają się też z większej liczby wież i mniejszych kaplic z ołtarzami dla bóstw.

Hoi An

Port przy ujściu rzeki Thu Bon znali już żeglarze w I tysiącleciu p.n.e. Od XVI w. Hoi An było jednym z najważniejszych ośrodków handlowych w Azji Południowo-Wschodniej. Obecnie ze względu na swą wyjątkową urodę i atmosferę Hoi An jest najczęściej odwiedzanym miastem w dawnych Indochinach. Turyści wchodzą do stylowych restauracji i kawiarń, sklepów i warsztatów rzemieślniczych w odrestaurowanych XVIII- i XIX-wiecznych budynkach, charakterystycznych dla architektury chińskiej i japońskiej, do domów zgromadzeń (zespoły pawilonów i świątyń) bogatych kupców różnych narodowości, podziwiają XVII-wieczny Kryty Japoński Most z figurami małpy i psa, liczne świątynie (Quang Kong z XVII w.). Szczególnie pięknie wygląda Hoi An podczas pełni księżyca, gdy rozbłyskują lampiony, a po rzece płyną odświętnie przystrojone łodzie. Można stąd pojechać na plażę Cua Dai lub na wycieczkę do archipelagu 7 wysp Cham.

Zabytkowe miasteczko (ok. 850 obiektów) zostało wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego. Prawdopodobnie nikt z turystów nigdy by się tu nie zatrzymał, gdyby nie ten uparty Kazik…

Kazik. Ký ức bạn bè

Książkę „Kazik. Wspomnienia przyjaciół” opublikowała w 1999 r. wietnamska oficyna Danang. Kazimierz Kwiatkowski (1944–1997) kierował pracami konserwatorskimi w Wietnamie w latach 1981–1997. Dedykowane mu tablice pamiątkowe w językach angielskim i wietnamskim widzą turyści zwiedzający Purpurowe Zakazane Miasto w Hue, kompleksy świątyń hinduistycznych w My Son, nastrojowe uliczki w Hoi An, gdzie oprócz tablicy jest też jego pomnik. Kazik, jak nazywają Wietnamczycy zasłużonego dla ich kraju polskiego konserwatora zabytków, uratował stare miasteczko Hoi An, które władze komunistyczne nakazały wyburzyć, by postawić betonowe bloki.

Ha Long

Jeśli nie widziałeś Ha Long, nie widziałeś Wietnamu.” (Siao San)
Ponad polami jaskółka towarzyszy podróżującej chmurze.
Ognie rybackich łodzi odbijają wody zatoki.

A z drugiego brzegu echo niesie pieśń drwala.” (Mac Dinh Chi, XIV w.)

Gdy ku brzegom kraju Wietów podpłynęli obcy w złych zamiarach, z niebios sfrunęła Smocza Matka i wyryła w ziemi głębokie wąwozy, żeby powstrzymać wrogie wojsko. Za nią lądowały jej dzieci, plując perłami w statki najeźdźców. Wąwozy wypełniły się wodą, a perły i łodzie zamieniły się w wysokie skaliste wyspy. Ha Long (na liście UNESCO) – Zatoka Lądujących Smoków – z ok. 2 tysiącami krasowych wysp o fantazyjnych kształtach, zajmuje powierzchnię 1,5 tys. Km². Turyści zwiedzają górzaste wyspy podczas rejsu luksusowym parowcem „Emeraude” (kopia francuskiego parowca z początku XX w.) lub podpływają łodziami do jaskiń o obiecujących nazwach: Niebiański Pałac (Thien Cung), Sung Sot (Grota Niespodzianek), Dziewica (Trinh Nu). W Grocie Drewnianych Kijów (Dau Go) Wietowie ukryli mocne kije i tymi kijami przepędzili półmilionową armię mongolskich wojowników i ich wodza chana Kubilaja, który – nie mając wyjścia – powędrował do Pekinu i został chińskim cesarzem (1279 r.). Wiejący wiatr w Grocie Bębnów (Huang Trong) wygrywa niezwykłą muzykę na stalagmitach i stalaktytach. Do wysp i grot organizowane są też wyprawy kajakowe.

Miasto Ha Long, połączone mostem dwa porty rybackie, jest obecnie centrum turystycznym z rozbudowaną infrastrukturą, podobnie jak  turystyczna stolica Wietnamu Cat Ba(20 km od Ha Long City z mnóstwem barów i klubów) na jedynej zamieszkanej wyspie Cat Ba, gdzie powstał park narodowy (na liście UNESCO). W lasach deszczowych świergocze ponad 160 gatunków ptaków, pełza 66 gatunków gadów, skacze kilka gatunków małp.

Delta Mekongu

Płynie rodzinna Rzeka Smoka,

dźwięk zimnej fali żegna przeszłość i przyszłość.

(Nguyen Du, XVIII/XIX w.)

Rzeka Dziewięciu Smoków tworzy przy ujściu do Morza Południowochińskiego ogromną żyzną deltę (60 tys. Km²), ozdobioną mozaiką pól ryżowych i trzcinowych, bambusowych gajów, sadów i warzywników. Dziewięcioma Smokami nazywają Wietnamczycy te największe odnogi Mekongu, które rozdzielają się na małe rzeczki i liczne kanały. Na brzegach rzek wyrosły ludne miasta, przy kanałach kołyszą się na łodziach farmy rybne, targi owocowe i warzywne, domy, restauracje. Życie toczy się na wodzie. Turyści (w ramach zorganizowanych wycieczek lub w wynajętych łodziach) zwykle odwiedzają pływające targowe miasteczko Cai Rang koło głównego miasta Delty, Can Tho. Szczególną atrakcją będzie nocny rejs smoczymi łodziami, ozdobionymi girlandami kolorowych lampek, po rzece Hau Giang (główny „smok” Mekongu). Tradycyjne łodzie zdobią barwne rzeźby smoków. Wybierając łódź z namalowanymi wielkimi oczami, turysta może być pewien, że nie będzie obiektem zainteresowania krokodyli – gdyby tam jeszcze jakieś były – gdyż umykają one ze strachu przed tymi straszliwymi stworami o wielkich ślepiach.

Phu Quoc

Na ziemi, pod niebem,
moje serce wszędzie czuje się u siebie.
Wiosenne barwy oszałamiają mi oczy.
Chlupot fal przenika w moje sny.(Nguyen Trai, XV w.)

Na wyspie, której nazwa znaczy 99 Gór (najwyższa 603 m n.p.m.), więcej jest eleganckich resortów turystycznych (np… Tropikana, Mango Bay) przy ponad 40-kilometrowej piaszczystej plaży, obrzeżonej gajami kokosowymi. Turyści zwiedzają archipelag 15 wysepek An Thoi, z miejscami do nurkowania (m in. Na Żółwiej Wyspie i w rafach koralowych), oraz wędrują po parku narodowym w centrum Phu Quoc, z gorącymi źródłami, lasem deszczowym i jaskiniami.

Ho Chi Minh

Jeszcze tego nie wiesz, że wiosna już rozbiega się we wszystkie strony, a miasto otwiera się dla ciebie.” (Bang Viet).

Założone w równiej mierze przez Wietnamczyków i Chińczyków w XVII w. nad rzeką Sajgon miasto Sajgon było stolicą francuskiej kolonii Kochinchina (1862–1954) i Republiki Wietnamu (1954–1975). Po zjednoczeniu Wietnamu Północnego i Południowego w 1976 r. zmieniono nazwę na Ho Chi Minch i ustanowiono miasto stolicą Socjalistyczno-Demokratycznej Republiki Wietnamu.

Turyści chętnie odwiedzają restauracje w zamieszkanej przez Chińczyków dzielnicy Cho Lon (dosł. Wielki Targ), znaną bardziej jako China Town (największa z Chińskich Dzielnic na świecie), ale też – być może tylko z ciekawości – pagodę Chua Quan Am, gdzie obok bogini miłosierdzia Quan Am stoi bóg finansów Than Tai.  Pagodę Chua Thien Hau wznieśli Chińczycy na początku XIX w. dla bogini żeglarzy i rybaków. Na rufach dachów umieszczono rzeźby pomniejszych boskich istot, by czuwały nad dzielnicą. Taoiści czczą Jadeitowego Cesarza (Ngoc Hoang), pana niebios i ziemi, w świątyni Chua Ngoc Hoang; są tu również posągi buddyjskie, ołtarz i posąg władcy piekieł Than Hoanga oraz bogini miłosierdzia, która chroni przed męczarniami dusze zmarłych.

Neoromańską katedrę Notre Dame z czerwonej cegły, sprowadzonej z Marsylii, wznieśli Francuzi w XIX w. W budynku z 1929 r., w stylu chińsko-francuskim, urządzono bogate Muzeum Historii Wietnamu (wśród eksponatów, m.in… Znaleziska archeologiczne, rzeźby ludu Chamów, przedmioty z epoki neolitu).

Znane bary i nocne kluby, uczęszczane przez turystów europejskich, mieszczą się przy Pham Ngu Lao (Allez Boo, Long Phi, Sahara Music Café), przy Ly Tu Trong (Blue Gecko Bar, Carmen Bar), De Tham (Tropic), Mac Thi Huoi (Hard Rock Café), przy placu Lam Son (Sajgon Sajgon), Le Thanh Ton (Tex-Mex Cantina), Dong Khoi (Underground).

Tunele Cu Chi

Ci, którzy pozostali w Dżungli Krzyczących Dusz, są godni najwyższej czci. Bez nich nie byłoby pokoju. (Smutek wojny, Bao Ninh; przekład Lam Quang My, Paweł Kubiak)

Podziemne tunele (dł. Ok. 250 km) na terenie o powierzchni ok. 400 km² były dla mieszkańców bombardowanego Sajgonu i okolic niczym drugie miasto. Wykopywane w niektórych miejscach 10 m pod ziemią, miały wąskie i niskie przejścia (możliwe do przeciśnięcia się tylko dla ludzi małej postury), prowadzące do zaimprowizowanych stołówek i punktów opatrunkowych. W szerszych tunelach zastawiano pułapki dla amerykańskich żołnierzy. Ludzie żyli w ciemnych i ciasnych lochach, nie wychodząc na światło dzienne przez wiele tygodni, rodziły się tu dzieci, umierali starcy i ranni, stąd robili wypady żołnierze Vietkongu. Zbombardowane tunele częściowo zrekonstruowano i udostępniono turystom do zwiedzania (wejście koło wiosek Ben Dinh i Ben Duoc).

Świątynia Cao Dai

W wiosce Long Hoa (w pobliżu miasta Tay Ninh, ok. 100 km od Ho Chi Minh) gromadzą się wierni kaodaizmu, nowej religii założonej w 1926 r. przez katolika spirytystę, Wietnamczyka Ngo Van Chieu, który był zatrudniony we francuskiej administracji. Wielką Świątynię, będącą siedzibą hierarchów, zbudowano w latach 1933–1955. Na terenie ok. 100 km² gromadzi się niekiedy ponad 100 tys. Wiernych. Obiektem kultu jest Istota Najwyższa (Cao Dai – dosł. Wielki Pałac), wyrażana symbolicznie Boskim Okiem Opatrzności, zamkniętym w trójkącie. Kaodaizm łączy wielkie religie monoteistyczne – judaizm, chrześcijaństwo, islam – nauki buddyzmu oraz idee filozoficzne konfucjanizmu i taoizmu. Oprócz Istoty Najwyższej czczeni są prorocy judaizmu oraz Jezus, Mahomet, Budda, Konfucjusz, Laozi, a także „wielcy ludzie” (np… L. Pasteur, V. Hugo, Martin L. King). Świątynia w Long Hoa łączy cechy architektoniczne katedry, stupy, pagody, meczetu; wnętrze zapełniają posągi i obrazy założycieli wielkich religii oraz zasłużonych ludzi doby współczesnej.

Zofia Siewak-Sojka