Jadę do Turkmenistanu

TURKMENISTAN

Turkmenistan jest mało znanym krajem, raczej rzadko wybieranym jako cel wakacyjnych podróży. Rozciąga się w Azji Środkowej przy trasie jednej z odnóg słynnego jedwabnego szlaku, który pokonywały karawany zdążające z Chin w kierunku Europy i Bliskiego Wschodu. Pamiątką po dawnej świetności są wielkie fortece, ruiny starożytnych miast i inne interesujące zabytki. Turkmenistan oferuje też wspaniałą przyrodę, niedostępne góry i surową pustynię. Kraj graniczy z czterema państwami i ma dostęp do Morza Kaspijskiego (długość wybrzeża wynosi 1768 km). Dominującą religią jest islam sunnicki.

Turkmenistan

Powierzchnia: 488 100 km2
Liczba ludności: ok. 5 200 000
Stolica: Aszchabad
Podział administracyjny: 5 wilajetów
Język urzędowy: turkmeński
Waluta: manat turkmeński

Kiedy jechać

Prawie całe terytorium Turkmenistanu rozciąga się na Nizinie Turańskiej, a większość kraju (70–80%) leży na pustyni Kara-kum o czarnym piasku. W Turkmenistanie panuje klimat podzwrotnikowy, tylko w pobliżu granicy z Uzbekistanem są bardziej umiarkowane warunki. Klimat jest surowy, ze skrajnymi temperaturami, upalnymi latami i bardzo mroźnymi zimami. W miesiącach letnich temperatury utrzymują się na poziomie 28–32°C, a na pustyni słupek rtęci wskazuje nawet 50°C. Zimą średnia temperatura wynosi -4°C, ale bardzo często spada nawet do -33°C. Najzimniejszym miesiącem jest styczeń. Opady są niewielkie. Często występują burze pyłowe i piaskowe, a gorący wiatr fenowy garmsil zmniejsza wilgotność i bardzo podnosi temperaturę. Pustynia Kara-kum jest praktycznie niezamieszkana, osiedla ludzkie rozlokowały się na południu na przedgórzu Kopet-Dag oraz w dolinach rzek na południowym zachodzie. Najwyższy szczyt kraju – Kuh-e Rize w paśmie Kopet-Dag – wznosi się na wysokość 2942 m n.p.m. Najniższym punktem jest depresja Akczakaja, położona 81 m p.p.m. Najlepiej odwiedzić ten kraj pomiędzy kwietniem a wrześniem.
Obywatele Polski objęci są obowiązkiem wizowym (najbliższe placówki konsularne znajdują się w Berlinie, Moskwie, Kijowie i Moskwie; za dodatkową opłatą można uzyskać wizę na lotnisku w Aszchabadzie lub w porcie w Turkmenbaszy), a na miejscu meldunkowym. Turyści mogą nocować wyłącznie w hotelach (działają tylko w dużych miastach). Na miejsce najlepiej dotrzeć samolotem (rejsy z Londynu, Frankfurtu lub Stambułu), podróż koleją możliwa jest z Rosji (długa i męcząca), a z Baku (Azerbejdżan) pływają promy do Turkmenbaszy. Podróżowanie po kraju jest trudne i dość kłopotliwe. Pomiędzy większymi miastami funkcjonuje komunikacja lotnicza, w ostateczności można skorzystać z połączeń kolejowych. Przemieszczanie się samochodem jest mało bezpieczne. Dodatkowym utrudnieniem jest obowiązek uzyskania specjalnej przepustki zezwalającej na podróż do poszczególnych regionów.

Atrakcje turystyczne

Aszchabad

Turkmeńska stolica jest młodym miastem, które zawdzięcza swe istnienie Rosjanom. Nieopodal niewielkiej wioski o tej samej nazwie za czasów carskich (w latach 60. XIX w.) na pobliskim wzniesieniu na skraju pustyni powstała niewielka twierdza, zapewniająca bezpieczeństwo kupcom i rzemieślnikom. Dzięki temu ośrodek zyskał na znaczeniu i obecnie jest największym miastem i stolicą Turkmenistanu. Współczesne miasto nie ma praktycznie żadnych zabytków, a istniejąca zabudowa świadczy raczej o wielkich aspiracjach przywódców Turkmenistanu, który jako samodzielny kraj zaistniał ponownie po rozpadzie Związku Radzieckiego. „Zdobią” je monumentalne budowle, pomniki i fontanny wzniesione głównie ku czci nowej władzy.

Nisa

W pobliżu turkmeńskiej stolicy zachowały się ruiny starożytnego miasta Partów. Nisa była ważnym ośrodkiem już 600 lat przed narodzeniem Chrystusa, ale jej największy rozkwit przypadał na III i V w. n.e., kiedy to miasto było stolicą Arsacydów. Zachowały się ruiny twierdzy, pozostałości siedziby królewskiej, świątyni o wyraźnych wpływach greckich i skarbca. Budowle ośrodka wznoszono z suszonej na słońcu cegły, przy konstrukcji kolumn korzystano z cegły wypalanej. Podczas badań archeologicznych znaleziono kamienne i ceramiczne podstawy kolumn, płyty reliefowe, ceramiczne kapitele kolumn, resztki ozdobnych fryzów. Zachowały się także fragmenty marmurowych posągów oraz wspaniałe ozdoby ze srebra i kości słoniowej. Niezwykłe cennym znaleziskiem były odkryte kamienne tabliczki z zapisem ważnych dokumentów. Od 2007 r. kompleks w Nisie objęto ochroną UNESCO.

Topaz Gala depe

Serachs jest miastem położonym na granicy z Iranem, w pobliżu którego na niewysokim wzgórzu odkryto pozostałości po osadzie Topaz Gala depez wczesnej epoki żelaza. Najcenniejszym zabytkiem jest świątynia ognia z IX–VIII w. p.n.e., zbudowana z suszonej na słońcu cegły. Zachowała się część murów świątyni, glinianego okrągłego ołtarza, a także innych elementów wyposażenia.

Derweze

Turkmenistan - Merv

Nazwa niewielkiej turkmeńskiej wioski Derweze na pustyni Kara-kum w miejscowym języku oznacza bramę. Trudno o bardziej trafną nazwę, tym bardziej że jest to prawdziwa „brama piekieł”. Tereny, na których leży osada, są bogate w złoża gazu ziemnego, dlatego prowadzono tu prace związane z jego wydobyciem. Nieoczekiwanie w 1971 r. podczas wierceń natrafiono na tzw. kieszeń gazową. W efekcie uszkodzenia płytko położonego złoża powstało ogromne zapadlisko (20 m głębokości i 70 m średnicy), grożące wybuchem. W celu uniknięcia katastrofy zdecydowano o podpaleniu gazu, licząc, że po kilku dniach złoże się wyczerpie. I chociaż od tego czasu minęło już wiele lat, ogień w wyrobisku ciągle płonie, stanowiąc największą atrakcję turystyczną okolicy.

Merw

Jest to najstarszy i najlepiej zachowany ośrodek jedwabnego szlaku, znany już w czasach Aleksandra Macedońskiego. Rozkwit ośrodka przypadał na wieki XI i XII, kiedy to Turcy seldżuccy ustanowili tu swą stolicę. Zachowały się ruiny dawnego miasta-oazy, od 1999 r. wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO.

Kunia-Urgencz

Na południowym brzegu Amu-darii w południowo-zachodniej części Turkmenistanu rozłożyło się miasto Kunia-Urgencz (Köneürgenç) . Czasy prosperity ośrodka przypadały na lata panowania Achemenidów. Pamiątką dawnych władców są wspaniałe zabytki, pochodzące z czasów od XI do XVI w. Zachowały się mury obronne twierdzy Kyrkmolla, meczet, minaret, brama wjazdowa do karawanseraju i grobowce (mauzolea). Od 2005 r. zabytkowy kompleks objęto ochroną UNESCO.

Lokalne przysmaki

Turkmenistan jedzenieZ powodu trudnych warunków naturalnych miejscowa kuchnia jest prosta. Mieszkańcy pustyni żywili się zazwyczaj mięsem popijanym mlekiem. W bardziej sprzyjających warunkach do codziennych posiłków dodawano warzywa, owoce, ryby i pieczywo (tradycyjny chleb nosi nazwę czoreki). Do dziś piec chlebowy (tandyrach) jest najważniejszym elementem wyposażenia turkmeńskiego domu. Najczęściej podaje się potrawy z mięsa owiec, jagniąt, kóz i wielbłądów. Tradycyjnym turkmeńskim daniem jest płow (przypomina risotto), przyrządzany z ryżu, jagnięciny lub młodej baraniny, dużej ilości marchwi, cebuli i przypraw. Na jagnięcych lub baranich kościach gotuje się zupę kiufta-szurpa z dodatkiem ryżu, warzyw i małych pulpecików z mielonego mięsa jagnięcego. Popularnym daniem jest lula-kebab. Są to niewielkie kotlety z mielonego mięsa jagnięcego z dodatkiem dużej ilości cebuli, duszone w sosie warzywno-cebulowym. Coraz większą popularność w lokalnej kuchni zyskują potrawy mączne, w tym pierożki i paszteciki, najczęściej z owocowym farszem. Jak wszystkie narody Środkowej Azji, Turkmeni kochają słodycze. Nawat to typowy karmel, bemeks wyrabia się z soku winogron i arbuza, a najbardziej słodka jest miejscowa chałwa. Tradycyjne czekoladki przygotowuje się z nadzieniem z suszonego melona. Do posiłków pija się wielbłądzie mleko lub powstający na jego bazie napój czała.

Turkmeńskie ciekawostki

1. W Aszchabadzie 543 budowle wzniesiono lub ozdobiono białym marmurem. Ich całkowita powierzchnia wynosi ponad 4,5 tys. m2, co jest rekordem na skalę światową. Wyczyn miejscowych budowniczych zapisano w Księdze Rekordów Guinnessa.
2. Zgodnie z dekretem z 2006 r. krawężniki ulic w Aszchabadzie powinny być wykonane z marmuru.
3. W Aszchabadzie wznosi się największa na świecie wieża telewizyjna w kształcie gwiazdy o wysokości ponad 130 m.
4. W lipcu 1941 r. po zawarciu układu Sikorski–Majski w Aszchabadzie założono ośrodek dla polskich sierot z Uzbekistanu i Kazachstanu, gdzie do łagrów trafiły polskie rodziny mieszkające na terenach zajętych przez Rosjan. Z sierocińca dzieci ewakuowano do Iranu, Indii, Pakistanu i wschodniej Afryki. Część z podopiecznych przeszła drogę wymarszu Armii Polskiej dowodzonej przez generała Władysława Andersa.
5. W 1948 r. Aszchabat ucierpiał podczas dużego trzęsienia ziemi. Zginęło ponad 100 000 mieszkańców, w ruinie legła większość zabudowy.
6. W 1942 r. przez port w Turkmenbaszy (dawna nazwa Krasnowodsk) ewakuowano oddziały armii generała Andersa ze Związku Radzieckiego do Iranu.
7. Stanowisko archeologiczne Topaz Gala depe od 2009 r. bada polska misja archeologiczna Uniwersytetu Warszawskiego, dzięki której na wzgórzu odkryto unikatowe zabytki.
8. W połowie XII w. Merw było wielkim miastem, w którym mieszkało ponad 200 000 ludzi. 9. W XIX w. w pobliżu dawnej osady Kunia-Urgencz powstało nowe miasto Urgencz. Jest to miejsce urodzenia polskiej pieśniarki Anny German.

Jolanta Bąk