Jadę do Turcji! – Stolica i wybrzeże Marmara

Upewniwszy się – widząc Konia Trojańskiego – że jednak jest „locus ubi Troia fuit” („ślad, gdzie była Troja”), można już oglądać wspaniałe meczety, kąpać się w morzu Marmara, nie wychodzić przez tydzień z Muzeum Cywilizacji Anatolijskich w Ankarze i jeść dużo rachatłukum w XII-wiecznym karawanseraju. No i jeszcze skosztować wiśniówki w karczmie pod strzechą w Polskiej Wsi.

TURCJA

(783562 km², ludność ok. 77,9 mln) leży w Europie i w Azji, na półwyspie Azji Mniejszej, nad brzegami czterech mórz: Marmara, Czarnym, Śródziemnym i Egejskim. Graniczy z Grecją, Bułgarią, Gruzją, Armenią, Azerbejdżanem, Iranem, Irakiem, Syrią. Stolicą jest Ankara, językiem urzędowym turecki. Ludność: Turcy (65%) , Kurdowie (19%), Tatarzy krymscy (7%), Arabowie (2%), Azerowie (1%). Główną religią jest islam (podzielony na odłamy). W wielonarodowym Stambule ma swą siedzibę prawosławny Patriarcha Konstantynopola, hierarcha Kościoła Ormiańskiego; są czynne 123 kościoły, 26 synagog.

Kiedy jechać?

Zimą narty, wiosną i jesienią wędrówki, latem plaże, cały rok kurorty cieplicowe.

Potrawy, smakołyki, napoje

şiş kebabi (szaszłyk barani), kaşarlı köfte (mielone kotlety faszerowane żółtym serem), kadınbudu köfte („kobiece uda”, panierowane kotlety z mięsa i ryżu), pide (placek na turecką pizzę), mantı (uszka z jogurtem), imam bayıldı (omdlały imam: bakłażany faszerowane pomidorami), polskie pierogi w Polonezköy; kaymak (deser ze słodkiej śmietany), simit (obwarzanki), lokum (rachatłukum), baklawa (ciasto półfrancuskie z miodem, orzechami, lukrowane albo polane syropem); rakı (anyżówka), wiśniówka i nalewki w Polonezköy.

Wyjątkowe zakupy

sklepy z antykami przy Çıkrıkçılar Yokuşu (Ulica Tkaczy) i bazar Bakırcılar Çarşısı w Ankarze; Kapalı Çarşı (Kryty Bazar) w Stambule; targ z polskimi produktami (tkaniny, pamiątki, miody) w Polonezköy; bazar Koza Hani w Bursie, Bedesten Çarşısı w Edirne.

Ankara

Od 1923 r. stolica Turcji, leży nad rzeką Enguri w centralnej części kraju. Pierwsza osada ludu Hatti istniała już w epoce brązu. Byli tam Frygijczycy, Ligijczycy, Persowie, Aleksander Wielki w 333 r. p.n.e. po przecięciu węzła gordyjskiego w mieście Gordionie, piękna królowa Zenobia z Palmyry w III w. n.e., Ojciec Kościoła św. Grzegorz z Nyssy w IV w., na początku IX w. słynny kalif Harun al-Raszid, a w 1402 r. Timur Chromy (znany jako Tamerlan). Starożytna Ancyra (kotwica) nazywała się też Angora – hodowano tu długowłose kozy i króliki rasy angora, żyły też koty angora.
Zachowały się rzymskie świątynie bogini Romy i cesarza Oktawiana Augusta, termy z czasów Karakalli i wysoka kolumna Juliana Apostaty (361–363), cesarza, który starał się wyeliminować chrześcijaństwo i przywrócić religię rzymską, a z nią kult cesarzy. Spośród meczetów wróżniają się te najstarsze: Arslanhane Camii (XII w.) i Hacı Bayram Camii (poł. XV w.).
Muzeum Cywilizacji Anatolijskich mieści się w XV-wiecznym budynku bazaru. Zgromadzono w nim najcenniejsze eksponaty ze stref archeologicznych w całym kraju i z innych muzeów. Zbiory są obrazują rozwój kultur od epoki paleolitu do epoki brązu oraz zabytki asyryjskie i hetyckie, z okresu państw Frygii, Urartu i Lidii. Budzi ciekawość komora grobowa znanego z mitu króla Midasa z Gordionu, Bogini Matka z VI tysiąclecia p.n.e., chimera, co to „z przodu lwem była, od tyłu wężem, a kozą pośrodku” (Iliada, Homer). Ośrodkami rozrywki (teatry, kina, obiekty sportowe, restauracje, herbaciarnie, kawiarnie, są w Ankarze liczne parki: Harikalar Diyarı (największy park miejski w Europie), Gençlik, Altın i inne. Przed gmachem Opery stoi pomnik słynnej śpiewaczki operowej Leyli Gencer, pochodzącej z Polskiej Wsi – Polonezköy.

Regiony turystyczne

Oficjalny podział kraju na regiony pokrywa się z podziałem na strefy turystyczne: okręg stambulski (Stambuł i wybrzeże morza Marmara), Turcja Czarnomorsko-Pontyjska, Region Centralny (Anatolia Środkowa i Kapadocja), Region Śródziemnomorski (z górami Taurus) i Turcja Egejska.

Stambuł i wybrzeża morza Marmara

„Wszędzie pełno było jego [Sinana] budowli, bajecznych, białych, lśniących, nierzeczywistych jak skamieniały wiersz.” (R. Samardżić)
Turystyczny region stambulski obejmuje część dawnej krainy Tracji na kontynencie europejskim oraz wybrzeża morza Marmara Półwyspu Bałkańskiego i Azji Mniejszej.

Stambuł

(Istanbul) leży w Europie i w Azji, nad morzem Marmara. Część europejską od azjatyckiej oddziela cieśnina Bosfor, w część europejską wdziera się długa i wąska cieśnina Złoty Róg (Haliç). Istanbul to zniekształcenie greckiej frazy „eis ten polin” (do miasta). „Do miasta”, największego w cesarstwie bizantyjskim, wyprawiali się kupcy i rzemieślnicy, wędrowała ludność z Azji i Europy w różnych okresach historii, przybywali także Turcy na długo przed podbojem Konstantynopola w 1453 r. Miasto Byzantion założyli w VII w. p.n.e. greccy koloniści na europejskim brzegu Propontydy (morze Marmara); było jako Nova Roma (także używano już nazwy Constantinopolis – Miasto Konstantyna) stolicą cesarstwa wschodniorzymskiego (w 330 r. oficjalnie przeniesiona z Nikomedii, obecny İzmit), od 395 do 1453 r. cesarstwa bizantyjskiego (z przerwą w latach 1204–1261, gdy istniało Cesarstwo Łacińskie) i od 1453 do 1923 r. Imperium Osmańskiego. Na kontynencie azjatyckim, również w VII w. p.n.e., koloniści greccy założyli Chryzopol (obecnie stambulska dzielnica Üsküdar) i Chalkedon (obecnie dzielnica Kadıköy), w którym w 451 r. odbył się ważny dla chrześcijaństwa IV sobór powszechny biskupów.
„Wszystko blaskiem spowite, wszystko możesz zobaczyć oczami pełnymi zdumienia” (Paweł Silencjariusz w 562 r.) – to Hagia Sophia (Aya Sofia), kościół Mądrości Bożej, w swych dziejach świątynia dwóch religii, obecnie muzeum. XVII-wieczny Błękitny Meczet (Sultanahmet Camii), z sześcioma minaretami, zbudował uczeń Sinana, Sedefkâr Mehmet Ağa. Zespół pałacowy Topkapı Sarayı (Pałac Armatniej Bramy), wzniesiony przez zdobywcę Konstantynopola, Mehmeda II, był siedzibą władców imperium do 1853 r. Wtedy sułtan Abdülmecid I przeniósł dwór do nowego pałacu, Dolmabahçe, pierwszej budowli w Imperium Osmańskim, wzniesionej w stylu europejskich (m.in. wzorowany na Luwrze). Abdülmecid wprowadził rewolucyjne reformy w kraju (zlikwidował instytucję niewolnictwa, zabronił noszenia turbanów), po klęsce Wiosny Ludów udzielił schronienia J. Bemowi, L. Kossuthowi, H. Dębińskiemu.
Na placu w miejscu nieistniejącego już hipodromu stoi sprowadzony z Karnaku (w Egipcie) obelisk Totmesa III (XV w. p.n.e.), obelisk z IV/V w. oraz bardzo cenna Wężowa Kolumna, którą cesarz Konstantyn Wielki kazał przewieźć z wyroczni Apollona w Delfach. Tę Wężową Kolumnę ufundowało trzydzieści jeden greckich miast, by sławiła zwycięstwa Hellenów nad Persami w bitwach pod Salaminą (480 r. p.n.e.) i pod Platejami (479 r. p.n.e.). Cesarz chciał mieć w swej stolicy tak ważny i wymowny symbol. Odlana z brązu (w 479 r. p.n.e.) w kształcie wężowych zwojów, miała też trzy głowy węży. W 1699–1700 r. w Stambule bawiła legacja, której przewodził Rafał Leszczyński (ojciec króla Stanisława Leszczyńskiego), mająca ratyfikować pokój karłowicki (Polska odzyskała wtedy twierdzę w Kamieńcu). Dzielni Lechici, przybyli, zobaczyli i odrąbali szablami głowy węży. Jedną szczyci się Muzeum Archeologiczne w Stambule, drugą Muzeum Brytyjskie, trzeciej nie odnaleziono.
Kryty Bazar (Kapalı Çarşı), usytuowany w miejscu placu targowego w czasach Bizancjum, Turcy rozbudowywali od 1464 r.; obecnie zajmuje 30 ha powierzchni – są tu sklepy (ok 4 tys.), cukiernie, restauracje. W Muzeum Sztuki Tureckiej i Islamskiej (Türk ve İslam Eserleri Müzesi) jest oddział Muzeum Adama Mickiewicza (zmarł w Stambule w 1855 r.).

Polonezköy-Adampol

„Nawet jeśli to bajka, to jest ona bardzo prawdziwa. Daleko od swojej ojczyzny, gdzieś, pośród pokrytych lasami wzgórz Anatolii, leży ukryta polska wioska”. (Karel Drozd)
„Osada Adampol została założona 19 marca 1842 roku na gruntach wydzierżawionych przez księcia Adama Czartoryskiego dla polskich osadników wojskowych.” (napis na tablicy pamiątkowej w Polonezkőy)
„My jesteśmy w dziwnej sytuacji. Ojczyzna naszych dalszych ojców znajduje się nad Wisłą, ale ojczyzną naszych bliższych ojców jest Adampol nad Bosforem. Może źle powiedziałam: Ojczyzną naszą jest Polska, a Adampol to Polska z jej tradycjami na ziemi tureckiej.” (Zofia Ryży, 1984)
Książę Adam Czartoryski, przedstawiciel rządu emigracyjnego w Paryżu z siedzibą w Hotelu Lambert, powierzył Michałowi Czajkowskiemu utworzenie agencji dyplomatycznej w Turcji, która miała za zadanie kontrolę i zakłócanie działalności emisariuszy rosyjskich i z państw rozbiorowych w Imperium Osmańskim. Rosja wysyłała polskich więźniów politycznych i żołnierzy, służących przymusowo w armii carskiej, na Krym do walk z plemionami górskimi. Górale wziętych w niewolę żołnierzy sprzedawali Turkom. To małżonka Michała Czajkowskiego, Ludwika Śniadecka, poddała myśl utworzenia w Turcji ośrodka, który wykupywał jeńców wojennych i niewolników. Ci ludzie byli następnie kierowani na tereny uzyskane wydzierżawione przez Czartoryskiego, gdzie wkrótce powstała osada rolnicza zwana Adampolem. Dzięki zabiegom Czajkowskiego sułtan wydał forman o uwolnieniu Polaków będących niewolnikami w Imperium Osmańskim. Według regulaminu, w Adampolu mogli osiedlać się tylko Polacy katolicy i Słowianie i nie wolno im było zawierać związków małżeńskich z innymi nacjami. Ziemię osadnicy otrzymywali dożywotnio, bez prawa sprzedaży. W Adampolu osiedlali się uczestnicy Wiosny Ludów, powstania styczniowego, a w okresie I wojny światowej dezerterzy z armii rosyjskiej i austriackiej. Wieś się rozwijała, w miejscu pierwszej kaplicy zbudowano w 1914 r. kościół Matki Boskiej Częstochowskiej, działała szkoła, warsztaty. W 1937 r. Adampol odwiedził twórca nowego państwa tureckiego i pierwszy jego prezydent Kemal Atatürk i wtedy nazwę osadę zmieniono na Polonezköy (Polska Wieś). Tradycje polskie wciąż były kultywowane, choć już zawierano niedozwolone wcześniej małżeństwa i przybywało coraz więcej Turków, a polska młodzież wyjeżdżała kształcić się lub pracować w pobliskim Stambule. Z czasem już tylko najstarsi mieszkańcy mówili po polsku. Oryginalna Polonezköy w malowniczej okolicy wśród lasów zainteresowała bogatych tureckich przedsiębiorców i potentatów prasowych i wkrótce stała się bardzo drogim stambulskim osiedlem weekendowym. Powstały okazałe rezydencje, wille, hotele z basenani i zapleczem sportowym, restauracje, banki. Zdawało się, że znikną ostatnie domy ze strzechami, założone przez Polaków słynne sady wiśniowe, a cmentarz zarośnie trawą. Być może Turcy wiedzieli, że polski „chłop potęgą jest i basta”, w każdym razie Polską Wieś uratowała turystyka. Odżyły chałupy z opłotkami, karczmy, zakłady rzemieślnicze, targi, na których turyści z całego świata – głównie ze Stanów Zjednoczonych, Kanady, Niemiec i krajów słowiańskich – kupują polskie miody, wiśniówkę, piękne polskie tkaniny. Na szyldach stylowych karczem, gospód i zajazdów pojawiły się polskie nazwy. W eleganckich hotelach stoją manekiny w polskich strojach regionalnych, urządzane są zabawy ludowe, tradycyjne już festiwale wiśni w czerwcu. W kościele odbywają się koncerty muzyki dawnej z okazji obchodów święta Konstytucji 3-go Maja z udziałem polskich władz i przedstawicieli konsulatów zagranicznych w Stambule, po których goście zasiadają do stołów zastawionych tradycyjnymi polskimi potrawami i podziwiają polskie tańce ludowe. To że wywijający obertasa adampolanie mówią po turecku, nie ma większego znaczenia. Polscy turyści chętnie odwiedzają Polonezköy, a nawet spędzają w niej wakacje.

Edirne

Największe miasto w Tracji, rozbudowali Rzymianie w II w. (Hadrianopolis), następnie było stolicą bizantyjskiej prowincji Macedonii (Adrianopol), w 1363 r. zostało zajęte przez Turków, od 1414 r. do zdobycia przez nich Konstantynopola pełniło funkcję stolicy całego Imperium Osmańskiego. Przy wspaniałym kompleksie meczetowym Selimiye stoi pomnik jego twórcy, nadwornego architekta kilku panujących po sobie sułtanów, słynnego Mimara Sinana (1489–1588). Znany turystom bazar Semiz Ali Paşa Arastası, zwany Krytym Bazarem, też jest dziełem Sinana.
Tekirdağ (niegdyś miasto trackiego króla Seutesa, V/IV w. p.n.e.), na europejskim wybrzeżu, oraz pobliskie miejscowości Kumbağ, Şarköy i Mürefte to popularne letniska

İznik

„Na pół ukryta w zieleni niewielka wioska İznik, otoczona zbyt rozległymi starożytnymi murami, przywarła w szacownych ruinach, przytłoczona bogactwem przeszłości.” (André Gide)
İznik (w Azji Mniejszej) – grecka Nikea, w czasach rzymskich stolica prowincji Bitynii, w latach 1204–1261 stolica Cesarstwa Nicejskiego, do 1331 r. w granicach odrodzonego Cesarstwa Bizantyjskiego, w 1331 r. podbita przez Turków osmańskich. W Nicei odbyły się dwa ważne sobory: 325 r. (I sobór powszechny – Nicejskie Wyznanie Wiary) i w 783 r. Bizantyjską bazylikę Mądrości Bożej w 1331 r. przebudowano na meczet, który po zniszczeniach odnowił architekt Sinan. Z warsztatów w İzniku pochodzą płytki ceramiczne zdobiące stambulski Błękitny Meczet. Muzeum Archeologiczne prezentuje bogate ekspozycje z czasów rzymskich i bizantyjskich. Z wybranej spośród licznych restauracji na terenach rekreacyjnych nad jeziorem İznik turyści podziwiają mury opasujące niegdysiejszą Niceę.

Bursa

Bursę (w Azji Mniejszej) założył w III/II w. p.n.e. król Bitynii, Prusias. To tutaj zmarł wódz wszech czasów Hannibal z Kartaginy. Po klęsce pod Zamą w 202 r. p.n.e., zadaną mu przez rzymskiego wodza Scypiona Afrykańskiego, zaufał Prusiasowi i przybył do Bitynii. Gdy dowiedział się, że ten zamierza wydać go Rzymianom, wypił truciznę.
W 1326 r. bizantyjską Prussę zdobył Orhan Gazi, założyciel dynastii Osmanów i pierwszy sułtan rozrastającego się w miarę podbojów Imperium Osmańskiego. Była też pierwszą stolicą państwa w latach 1326–1404. Do najciekawszych zabytków należą najstarszy sułtański meczet Orhan Gazi Camii z 1339 r. (na planie odwróconej litery T), Wielki Meczet (Ulu Camii) z piaskowca barwy miodu, ukończony w 1404 r. Wspaniały XV-wieczny Zielony Meczet (Yeşil Camii), ozdobiony wewnątrz zielonymi płytkami, prezentuje nowy styl architektury osmańskiej. Miasto u stóp Uludağ (Wielka Góra, 2543 m n.p.m.), zwanej Bityńskim Olimpem, było kurortem już w starożytności – uzdrowicielskich kąpieli w gorących źródłach żelazistych i siarkowych zażywali Rzymianie i Bizantyjczycy. Obecnie jest też popularnym ośrodkiem narciarskim – zatem w Bursie i okolicach sezon turystyczny trwa nieprzerwanie cały rok. Z szczytu Bityńskiego Olimpu spoglądali na „Ilion o złotych murach” greccy bogowie i – jak to oni – nieznośnie wtrącali się w sprawy Trojańczyków.

Troja

„Czas bowiem nadszedł, gdy mógłbyś szerokouliczny gród Troi zdobyć.” (Iliada, Homer)
Homerowa Troja z poematu epickiego Iliada została zburzona w XIII/XII w. p.n.e. „Campos ubi Troia fuit” („Pola, gdzie była Troia”) – zamartwiał się rzymski poeta Wergiliusz (I w. p.n.e.). „Iam seges est ubi Troia fuit” (Teraz pole siewne jest, gdzie była Troja) – wtórował mu Owidiusz (I w. p.n.e.–I n.e.). „Nec locus ubi Troia fuit”) („Nie ma śladu po miejscu, gdzie była Troja”) – powtarzali smętnie starożytni, a za nimi spadkobiercy ich kultury aż do 1871 r., kiedy Heinrich Schliemann wskazał wzgórze Hisarlik koło dzisiejszego miasteczka Tevfikiye. Tam turyści mogą podumać na ruinach odkopanej Troi, przypominając sobie wydarzenia wojny trojańskiej, a nawet wejść do drewnianej repliki Konia Trojańskiego, którego niemądrzy mieszkańcy wprowadzili za mury swojego miasta ku uciesze podstępnego Odyseusza.

Zofia Siewak-Sojka