Jadę do Nepalu!

Osiem ośmiotysięczników w najwyższym pasmie górskim świata, spacery w gąszczu świątyń, nie patrz na belkę!

NEPAL

(pow. 140800 km², ludność ok. 28,7 mln), kraj w Azji Południowej, leży w Himalajach, graniczy z Chinami i Indiami, stolicą jest Katmandu, językiem urzędowym nepali. Ludność: Nepalczycy (58,4%), Biharczycy (18,7%), Gurungowie, Szerpowie, Newarowie, Tamangowie, Tharowie; religie: hinduizm (ok. 75%), buddyzm (16%), islam (5%), protestantyzm (1,8%), sikhizm, katolicyzm, bahaizm.

Kiedy jechać?

Na piesze wędrówki najlepsza jest pora sucha od października do listopada, potem panują upały, a w grudniu i w styczniu robi się zimno. Pod koniec pory suchej od lutego do kwietnia klimat sprzyja wyprawom wysokogórskim. W maju zaczynają się monsuny i deszcze padają do września.

Potrawy, smakołyki, napoje

gundruk (zupa z suszonych jarzyn), dal bhaat tarakari (zupa z soczewicy, ryżu i warzyw w sosie curry), tama (zupa z suszonych pędów bambusa), gurr (placki ziemniaczane pieczone na ruszcie, podawane z serem), momo (mięso pieczone w cieście), thugpa (tybetańska zupa mięsna), tsampa (mielony jęczmień z herbatą lub mlekiem); sikarni (deser z jogurtu, suszonych owoców i orzechów), curd (jogurt z bawolego mleka), chang (himalajskie piwo z jęczmienia, prosa albo ryżu).

Wyjątkowe zakupy

targowisko przy Asan Tole w Katmandu i targi w miasteczkach przy trasach turystycznych, Mangal Bazaar w Patanie, dzielnica bazarowa przy moście Mahendrapul w Pokharze.

W Dolinie Katmandu

W III w. p.n.e. niewielkie księstwa podbił indyjski cesarz Aśoka z dynastii Maurjów i wprowadził buddyzm; od II w. p.n.e. podlegały one kontroli państw indyjskich i Tybetu. Od początku XIII w. do końca XV w. w zjednoczonym Nepalu panowała dynastia Mallów, wywodząca się z ludu Newarów. Oprócz hinduizmu, ludność wyznawała buddyzm. Ponowne rozbicie kraju w XV w. na niezależne księstwa – Katmandu, Patan, Bhaktapur i Banepa – ułatwiło w 1768 r. władcy z rodu Szahów opanowanie doliny. Król przeniósł stolicę do Katmandu, język nevari został wyparty przez nepali. Dynastia Szahów rządziła w Nepalu do zniesienia monarchii w 2008 r.
Do Nepalu przybywają wspinacze zdobywać – oprócz niższych gór – osiem ośmiotysięczników w Wielkich Himalajach, a wśród nich najwyższy szczyt świata, Mount Everest (8850 m n.p.m.), „bo on tam jest” (George H.L. Mallory). Trekkingowcy wyruszają na trudne wyprawy wysokogórskie, a miłośnicy pieszych wycieczek wędrują łatwiejszymi trasami turystycznymi wśród urzekających krajobrazów Kotliny Katmandu, z jej malowniczymi wioskami i setkami hinduistycznych i buddyjskich świątyń i sanktuariów, oraz w parku narodowym w dolinie Ćitwan, gdzie dodatkową atrakcją są przejażdżki na słoniach i wyprawy do dżungli, ponadto w strefie wokół Annapurny, w parku narodowym Sagarmatha, czyli u podnóży Mount Everestu. Nepal jest też mekką kajakarzy, którzy łączą spływy rzekami Sun Kosi, Kali Gandaki, Seti czy Marsjangli z wyprawami trekkingowymi. I jeszcze zwiedzanie świątyń, poznawanie ludzi i obyczajów, uczestniczenie w uroczystościach...

Religie

Wieloetniczne społeczeństwo Nepalu, niezależnie od wyznawanej religii, żyje w systemie kastowym, narzuconym przez hinduizm mający najwięcej wiernych. Wśród wyznawców buddyzmu tantrycznego system ten się ukształtował, gdy wprowadzono instytucję dziedzicznych kapłanów. Podział na kasty nie jest w Nepalu tak restrykcyjny, jak w Indiach, jednak wciąż ma znaczenie. U Newerów dzieci stają się członkami kasty w wieku siedmiu lat po spełnieniu rytuału przyjęcia: chłopcom goli się głowy, pozostawiając kosmyk włosów na czubku, dziewczynki zaślubiają symbolicznie duszę przyszłego małżonka.
Turyści zwiedzający miasta i wioski nepalskie zobaczą tysiące posągów, gąszcz większych i mniejszych świątyń stojących obok siebie na niewielkiej przestrzeni. Liczni bogowie hinduizmu są manifestacjami Brahmana, bezpostaciowego boga wiecznego i nieskończonego, który jest źródłem wszelkiego życia. Niemający postaci Brahman jest bogiem nirguna (bez atrybutów), a jego manifestacje to saguna (z atrybutami), czyli bóstwa upostaciowane. Brahma, Śiwa i Wisznu tworzą Trimurti (Trójca) głównych bóstw, Śiwa nosi 1008 imion i występuje w wielu postaciach, Wisznu ma 22 wcielenia (np. Kryśna i Rama), także są czczone małżonki bogów i boginie w ich różnych manifestacjach. Turyści z trudem rozpoznają bóstwa i ich wcielenia, gdyż główne religie, hinduizm i buddyzm, zmieszały się z sobą, i tak np. Budda jest uważany za awatarę (ziemskie wcielenie) Wisznu. Wierni buddyzmu tantrycznego czczą boga Bhairawę i jego małżonkę Bhadrakali, a przed posągami bothisattwów modlą się też hindusi. Hinduistyczne bóstwa mają swoje wierzchowce – widać ich posągi w świątyniach, wizerunki na płaskorzeźbach i malowidłach. Łabędź jest wierzchowcem bogini Saraswati, małżonki Brahmy; byk Nandin – Śiwy; szczuropodobne stworzenie – słoniogłowego Ganeśi; słoń – boga Indry; Garuda (uskrzydlona istota z ciałem człowieka, z orlą głową i ludzką twarzą) – boga Wisznu; paw – boga wojny Kartikai; krokodyl Makara – demona Waruny. Posąg małpy przedstawia króla małp Hanumana, wiernego towarzysza boga Ramy w opowieściach Ramajany, wąż z ludzką twarzą to król węży Nagów. Są i wyobrażenia demonów: tysiącgłowy Andhaka pokonany przez Śiwę, Mahiśa przez boginię Durgę, Mahabali, który walczył z Wisznu. Hinduiści, w zależności od regionu, tradycji i przynależności do kasty otaczają kultem określone bóstwa, często też kierują się osobistym wyborem.

Katmandu – stolica

Zabytki stolicy Nepalu skupiają się wokół placu Durbar („pałac”, „ceremonia koronacyjna”), utworzonym przez trzy duże place i liczne dziedzińce (ćauki), oraz przy pobliskich ulicach z plątaniną zaułków, ćauków i placów targowych. Hinduistyczne świątynie, ozdobione kwiatami posągi, kapliczki i buddyjskie ćajtie (stupy) widać wszędzie, w każdym punkcie miasta.
Przed główna bramą starego pałacu królewskiego Hanuman Dhoka (Brama Hanumana), o dziesięciu dziedzińcach, stoi XVII-wieczny posąg króla małp, w bramie na lwach siedzi Śiwa i jego małżonka Parwati, a na malowidle w niszy Kriśna uwodzi piękne gopi (pasterki). Na Dziedzińcu Tańczącego (Nasal Ćauk) odbywały się koronacje królów; nazwa pochodzi od cennej figurki Tańczącego Śiwy (przechowywanej w jednej z komnat). Tylko raz w roku – w święto Dasain – wierni mogą wejść do XVI-wiecznej świątyni Taledźu, niegdyś opiekuńczej bogini dynastii Malla, obecnie patronki Doliny Katmandu. Budowla stoi na 12-stopniowym cokole; na ósmym otacza ją 12 maleńkich świątynek o podwójnych dachach.
Poligloci mają szansę ujrzeć wytryskające mleko ze szczeliny w zewnętrznym murze pałacu, jeśli zrozumieją tekst modlitwy do bogini Kaliki, zapisany tam w 15 językach przez króla Pratapa Mallę w 1664 r. Na placach Durbar wiele jest świątyń, wzniesionych przez Pratapa i królów z dynastii Malla: świątynia Kriśny, Śiwy, Degutaledźu (patronki Mallów), Dźagannatha (wcielenie Kriśny). W połowie XVIII w. Dźaja Prakaś Malla zbudował trzypoziomowy pałac Kumari Bahal (Dom Żywej Bogini), z drewnianymi rzeźbionymi oknami, posągami lwów, stupą bogini nauk Saraswati. Mieszka w nim Żywa Bogini, dziewczynka (od 4 do 12 lat, przed osiągnięciem dojrzałości), w którą wciela się Taledźu. Kumari wybiera się spośród kandydatek z kasty złotników. Musi być piękna, mieć odpowiedni kształt paznokci, stóp, brwi, wykrój oczu itp., zdać test strachu (przejść bez lęku przez ciemny labirynt, w którym znienacka wypadają rozmaite wrzeszczące straszydła). Wierni widzą ją tylko podczas trzydniowego święta Indry (we wrześniu), kiedy jeżdżąc w ceremonialnym rydwanie dookoła Katmandu, udziela błogosławieństw. Paśupatinath nad rzeką Bagmati jest najświętszą świątynią wyznawców Śiwy, czczących w niej swego boga w Noc Śiwy (Śirawati; na przełomie lutego i marca). Dwa dachy świątyni są złote, dachy czterech wejść srebrne, posąg byka Nandina wykonano z czarnego kamienia. Turyści mogą obserwować święto z przeciwnego brzegu rzeki. Na gathach nad rzeką palone są zwłoki zmarłych.
Wiele ważnych świątyń wzniesiono przy innych większych i mniejszych placach w starej części stolicy. W Seto Maćhendranath, białej (seto – biały) pagodzie ze stupami, na wysokiej kolumnie stoi niewielka figurka Buddy. Buddyści widzą w niej Maćhendranatha, inkarnację Awalokiteśwary (miłosierny bodhisattwa, który osiągnąwszy nirwanę, odrzucił ten stan, by pomagać innym w jego osiągnięciu). Hinduiści wierzą, że jest wcielenie Śiwy zsyłającego życiodajny deszcz. Maćhendranath opiekuje się Doliną Katmandu, a jego święto w miesiącu kartik (X–XI) przypada na początek 15-dniowego święta Dassain. Wierni obu religii w ceremonialnym pochodzie wożą figurę na drewnianym rydwanie do sanktuariów w dolinie i zostawiają na pół roku w świątyni w miejscowości Lagankhel.
Muzeum Narodowe i Galeria Sztuki, w sąsiedztwie zespołu świątynnego Swayambhunath, prezentują posągi i płaskorzeźby w kamieniu, terakocie i drewnie, malowidła o treści religijnej, święte przedmioty. Dyskoteki i bary skupiają się w turystycznej dzielnicy Thamelu; w National Theatre odbywają się przedstawienia baletowe i koncerty muzyki nepalskiej.

Karmienie demona i inne wydarzenia

Scena na mosiężnej płycie w murze Jitum Bahal, dziedzińca dawnego buddyjskiego klasztoru, przedstawia straszliwego demona Guru Mapę pożerającego dziecko odebrane matce. Demon mieszka na drzewie w parku Tundikhel i wciąż jest groźny. Aby paskudnika przebłagać, mieszkańcy Katmandu podczas święta Holi – w dzień pełni księżyca w miesiącu falgun (luty/marzec) – zapraszają go na ucztę. Wybranego bawołu prowadzą nad rzekę Wisznumati, tam składają w ofierze (uśmiercają), następnie gotują w ogromnym kotle na dziedzińcu i zanoszą mięso do parku Tundikhel. Bezpieczne przez cały rok małe dzieci mogą się spokojnie bawić, a starsze uczyć. Uczniowie w święto Saraswati, bogini wiedzy, składają jej ofiary i uczestniczą w obrzędach. Największe święto, obchodzone przez wyznawców hinduizmu i buddyzmu, to trwające 15 dni Dasain (w miesiącu aświn; IX–X). Wrażliwym turystom odradza się zwiedzanie świątyń i niektórych placów... niech raczej pojeżdżą na trzeszczących karuzelach i oglądają konkursy w puszczaniu latawców. Bogini Durga zabiła mieczem potężnego demona Mahiśę, a bóg Rama odciął 10 głów demonowi Rawanie. O północy podczas Kala Ratri (Czarnej Nocy) na placu Durbar składa się ofiary ze 108 kóz i ośmiu bawołów, zabijając je po kolei jednym ciosem miecza. Przez cały następny dzień na placu Kot, w pobliżu Durbaru, zabija się stada kóz i skrapla ich krwią pojazdy, a nawet samoloty na lotniskach, co ma zapewnić bezpieczne podróże przez cały rok. W Widźaja Daśmi (ósmy dzień świąt) rodziny odwiedzają krewnych, wysyłają karki z życzeniami. Na zakończenie świąt ulicami miasta przechodzi Kharga Dźatra (Procesja Mieczy) – kapłani w maskach bóstw z mieczami bogini Durgi. Ostatni dzień mężczyźni spędzają przy grach hazardowych, biorą w nich udział także dzieci. Kobiety poszczą i idą złożyć ofiary w świątyni Paśupatinah. Święto Świateł (Dipawali, Tihar; na przełomie X/XI) trwa pięć dni. W pierwszym honoruje się kruki, czcząc tych wysłanników Jamy, boga śmierci i sprawiedliwości. W drugim dniu psom zakłada się na szyje kwietne girlandy i maluje czoła czerwonym barwnikiem tika. Pies był wierzchowcem Bhairaba (Przerażający; ósme wcielenie Śiwy), on też przeprowadza dusze zmarłych na drugi brzeg rzeki śmierci. W trzeci dzień paradują po ulicach krowy z malowanymi rogami; wtedy też nocą oświetla się domy, oczekując odwiedzin bogini dostatku, Lakśmi. W czwarty dzień czczone są woły. W piąty dzień bracia i siostry malują sobie na czołach znak tika i obdarowują prezentami.

Patan

Patan, za świętą rzeką Bagmati, nazwano Lalitpur (Miastem Piękna). I rzeczywiście – będąc na placu Durbar, turysta ma przed oczami długi ciąg bogato zdobionych fasad świątyń reprezentujących wszystkie style architektoniczne Nepalu. Ponad dwupoziomowymi kamiennymi pawilonami Kriśna Mandir (świątyni Kriśny) wznosi się śikhara w kształcie kaczana kukurydzy. Rzeźbione w kamieniu fryzy przedstawiają sceny z Ramajany i Mahabharaty, na wysokiej kolumnie klęczy Garuda. Spogląda na niego lew z drugiej kolumny przy świątyni siłacza Bhimy, bohatera Mahabharaty. Bramy dwupoziomowej świątyni Śiwy strzeże para kamiennych słoni, po drugiej stronie stoi byk Nandin, a w sanktuarium wierni modla się przed wielkim lingamem boga. Rzeźbienia na belkach dachowych przedstawiają sceny erotyczne. Motywy erotyczne widać też na belkach dwupoziomowej ceglanej świątyni Dźagannarajany (wcielenie Wisznu-Stwórcy). Bóg stoi na ceglanym cokole, w otoczeniu kamiennych lwów i strażników. Szukając ozdób na innych belkach, niech sobie turyści popatrzą na te w XVII-wiecznej świątyni Śankary (Śiwy-Stwórcy) – córka króla Dźoganarendry kazała tam wyrzeźbić przerażające sceny mąk piekielnych. Muzeum Patanu, w wielkim pałacu królewskim, prezentuje najcenniejsze zbiory sztuki sakralnej hinduizmu i buddyzmu.

Pokhara

Leży w dolinie nad jeziorem Phewa, odbijającym szczyty masywu Annapurny (8091 m n.p.m.), i nad Seti Gandaki. Rzeka na kilku odcinkach daje nura pod miasto na głębokość do 50 m. Wypływająca z niej Pardi Khola spada z dużej wysokości do dziury w ziemi i znika. W sanktuarium w stylu śikhary, poświęconemu Durdze, jest posąg tej bogini, wykuty w świętym kamieniu saligramie. Saligramy znajdują turyści nad Pardi Khola. Są to skamieliny czarnych amonitów, należących do gromady głowonogów, żyjących przed 100 milionami lat. Pokhara stanowi bazę wypraw trekkingowych szlakami Annapurna Sanctuary Trek, Annapurna Circuit i in. W modnej dzielnicy wypoczynkowej Lakeside (Baidam) nad jeziorem Phewa spotykają się turyści z całego świata.

Zofia Siewak-Sojka