Jadę do Iranu!

Iran góry

IRAN

Perska nazwa Iran pochodzi od formy Eran, która po raz pierwszy pojawiła się w napisie reliefu z czasów sasanidzkiego króla Ardaszira I i na wczesnych monetach. W starożytnej Grecji tereny te nazywano Persis, która wywodziła się od Persów, najliczniejszego z ludów irańskich. Najstarsze ślady osadnictwa ocenia się na 40 000 lat. Współczesny Iran ma granice lądowe (5440 km) z Turkmenistanem, Afganistanem, Pakistanem, Irakiem, Turcją, Armenią i Azerbejdżanem (w tym z Nachiczewańską Republiką Autonomiczną). Leży nad Morzem Kaspijskim oraz zatokami Perską i Omańską Oceanu Indyjskiego. Od Półwyspu Arabskiego kraj oddziela wąska cieśnina Ormuz. Linia brzegowa jest mało urozmaicona, jej długość wynosi 3180 km (w tym wybrzeże Morza Kaspijskiego 740 km).

Powierzchnia: 1 648 000 km2
Liczba ludności: ok. 78 300 000
Stolica: Teheran
Podział administracyjny: 30 ostanów (prowincji)
Języki urzędowe: perski
Waluta: rial irański

Kiedy jechać

Za sprawą otaczających gór Iran ma klimat kontynentalny. Dzieli się na dwie strefy: podzwrotnikową (większość kraju) i zwrotnikową (południe i tereny nad Zatoką Perską i Morzem Arabskim). Opady są niewielkie (50–100 mm), a czasami pojawiają się raz na kilka lat (Wielka Pustynia Słona). Większe (ok. 1000 mm) występują tylko w rejonach górskich, szczególnie w wyższych partiach Elbrusu (do 2000 mm). Występuje tu pora sucha i deszczowa. Pierwsza przypada na okres od maja do października, jedynie nad Morzem Kaspijskim opady są całoroczne. Wilgotność zależy od zachmurzenia i odległości od wody. Klimat kontynentalny powoduje skrajne temperatury roczne i dobowe. Najchłodniej jest w styczniu (–4°C na północy, +10°C na południu, nad Zatoką Omańską do +16°C). Latem są wysokie: na Wyżynie Irańskiej 35–40°C, na Nizinie Mezopotamskiej nawet +50°C. W górach latem temperatury rosną do 16–20°C. Dobowe wahania temperatury są duże. Po nocnych mrozach dni są ciepłe, a po upałach – chłodne noce. Najłagodniejszy klimat jest na Morzem Kaspijskim. Nad Zatokę Perską najlepiej przyjechać między październikiem a kwietniem, gdyż lata są bardzo gorące i wilgotne.
Najwyższym szczytem Iranu jest wulkan Demawend (5671 m n.p.m.) w górach Elbrus. Na Wyżynie Irańskiej są dwie pustynie: Wielka Pustynia Słona oraz Lota (z wydmami). Kraj leży w strefie aktywnej sejsmicznie, a trzęsienia ziemi są czasami bardzo silne. Przed wyjazdem do Iranu należy uzyskać wizę. Nie otrzymają jej osoby, które w paszporcie mają pieczątki z pobytu w Izraelu. Paszport musi być ważny co najmniej 6 miesięcy. Do Iranu nie wolno wwozić m.in. alkoholu i narkotyków. Na terenie kraju nie obsługuje się kart debetowych i kredytowych, które nie są wydane przez banki irańskie (najlepiej mieć odpowiednią ilość gotówki). Podczas pobytu dla kobiet wskazany jest skromny, zakrywający ciało strój i chusta na głowę.

Plaże

Kąpiele morskie i słoneczne nie są najpopularniejsze w Iranie, ale podczas wizyty nad Zatoką Perską można wybrać się na piękną plażę w Bandar Abbas, i poopalać się na wyspach Hormoz (czerwony piasek na plaży), Keszm i Kish (jedyne miejsce, gdzie nie trzeba wizy). Kąpiele możliwe są także nad Morzem Kaspijskim. Na plażach plażowiczów różnej płci dzieli mur. Niewskazane jest skąpe bikini.

Aktywny wypoczynek

W Iranie sezon narciarski trwa od grudnia do kwietnia. Największe kurorty – Dizin i Szemszak – znajdują się w paśmie Elbrus. Dizin to największy kompleks narciarski na Bliskim Wschodzie. Należy do najwyżej położonych obiektów tego typu na świecie (2650 m n.p.m.). Trasy są doskonale przygotowane. Można też pograć w siatkówkę, tenisa i paintballa. Szemszak to miejsce dla doświadczonych narciarzy i snowboardzistów. W północnej części Teheranu do ośrodka narciarskiego na szczycie Toczal (3900 m n.p.m.) kursuje najdłuższa na świecie (7500 m) gondolowa kolejka linowa. Pasjonaci trekkingu znajdą w Iranie idealne warunki na wyprawy. Demawend, najwyższy szczyt kraju, jest dostępny dla każdego w miarę doświadczonego piechura. Najciekawsze jednak są wyprawy na wyspie Keszm o bajkowym krajobrazie.

Atrakcje turystyczne

Teheran

Stolica kraju to prężny ośrodek przemysłowy i kulturalny, największe miasto na Bliskim Wschodzie. Działają tu liczne muzea, ośrodki kulturalne, zachowało się także wiele zabytkowych budowli. Symbolem miasta jest jednak wieża Azadi wzniesiona w 1971 r. na pamiątkę 2500 lat powstania imperium perskiego. Forma 50-metrowej budowli z białego marmuru nawiązuje do sztuki Sasanidów i architektury islamskiej.

Bam

Miasto powstało za czasów Sasanidów (III–VII w.) jako ośrodek handlowy na Jedwabnym Szlaku i pielgrzymkowy do świątyni ognia zaratusztrian. Z okresu rozkwitu zachowało się sporo budowli, w tym wspaniała cytadela. Zabytkowy układ miasta wpisano na listę UNESCO. Niestety nie można już podziwiać większości obiektów, ponieważ podczas silnego trzęsienia ziemi w grudniu 2003 r. 80% zabudowy legło w gruzach, grzebiąc w ruinach 26 000 mieszkańców.

Tebriz

Miasto byłocentrum kultury i ośrodkiem handlowym na Jedwabnym Szlaku już w starożytności. Okres prosperity przypadał na wiek XIII, kiedy to Tebriz został stolicą Safawidów. Najwspanialszym zabytkiem Tebrizu jest kompleks dawnego bazaru. Składa się z krytych ceglanych budowli, murów obronnych i innych pomieszczeń, połączonych korytarzami i przejściami. Warto też zobaczyć meczet Alego Szaha (XIV w.), w XIX w. przebudowany w cytadelę, oraz pozostałości Błękitnego Meczetu z XV w. Brytyjski historyk David Rohl twierdzi, że to właśnie w okolicach Tebrizu istniał biblijny Eden. Niedaleko Tebrizu leży wioska Kandovan. Wspaniały krajobraz wulkanicznych skał przypomina turecką Kapadocję, której nazwę nadali Persowie po jej opanowaniu. W wykutych w skałach kilkupiętrowych domach ludzie mieszkają od ponad 700 lat.

Iran PersopolisPersepolis

W VI w. p.n.e. Dariusz I założył na ogromnym, częściowo naturalnym tarasie Persepolis, stolicę dynastii Achemenidów. Najważniejszym obiektem jest monumentalny pałac, wzorowany na architekturze Mezopotamii.

Isfahan

Najstarsze ślady osadnictwa na tych terenach pochodzą z okresu paleolitu. Czasy prosperity miasta przypadały na XVI w., kiedy zostało stolicą imperium perskiego. Pamiątką po wspaniałych czasach są m.in.: Meczet Piątkowy (VIII w.), duży bazar, Meczet Królewski, pałace z pięknymi ogrodami. Za najwspanialszy zabytek uważa się Majdan-e Imam Homeini, nazywany też placem Królewskim (na liście UNESCO). Ogromny plac (512 na 159 m) powstał pod koniec XVI w. z rozkazu Abbasa I Wielkiego jako miejsce ceremonii królewskich i boisko do gry w polo. W 1602 r. otoczono go dwupiętrowymi arkadami z kramami handlowymi.

Tagh-e Sulejman

Stanowisko archeologiczne w północno-zachodnim Iranie obejmuje świątynię ognia zaratusztrian przebudowaną w XIII w., a także świątynię bogini Anahita z czasów Sasanidów (VI i VII w.).

Ardabil

Najcenniejszym zabytkiem miasta, pierwszej stolicy Safawidów, jest sanktuarium tego rodu (pod opieką UNESCO). Kompleks wzniesiono wokół grobowca Safiego ad-Dina, a rozbudowano za panowania Tahmaspa I i Abbasa I Wielkiego. Ten ostatni władca zgromadził imponującą kolekcję chińskiej porcelany, którą można podziwiać w kompleksie.

Behistun

Miejscowość słynie z inskrypcji, która powstała z rozkazu Dariusza I w VI w. p.n.e., by sławić jego zwycięstwo nad rebeliantami. Kolumny pokrywa tekst w trzech językach (akadyjskim, staroperskim i elamickim), a pomiędzy nimi umieszczono relief przedstawiający króla, jego dwóch żołnierzy i kilku buntowników. Powyżej sceny umieszczono symbol królewskiej chwały. Dzięki tej inskrypcji w XIX w. udało się odczytać pismo klinowe.

Czoga Zanbil

Od 1979 r. pod opieką UNESCO znajduje się stanowisko archeologiczne we wsi Czogha Zanbil, niedaleko Suzy. Można tu zobaczyć pozostałości elemickiego miasta z XIII w. p.n.e. Centralne miejsce zajmuje wysoka, schodkowa wieża (ziggurat). Najpierw powstał kompleks 28 pomieszczeń wokół kwadratowego dziedzińca, w jednym rogu zbudowano świątynię boga świata zmarłych (Inszuszinaka). Zniszczono ją podczas dalszych prac, kiedy to na środku dziedzińca wzniesiono kolejne stopnie 60-metrowej wieży. Otaczał ją potrójny mur obronny z licznymi bramami, przejściami i świątyniami.

Soltanije

Miasto założyli Mongołowie na przełomie XIII i XIV w. Dziś o dawnych wspaniałych czasach mówi mauzoleum Oldżajtu, wieża grobowca Baraka Baby i grób teologa Molly Hasana Sziraziego. Mauzoleum to ośmioboczna budowla z podwójną kopułą o wysokości 50 m, pokrytą niebieską ceramiką, i otoczona ośmioma minaretami.

Pasargady

W pierwszej dynastycznej stolicy Achemenidów, wzniesionej w VI w. p.n.e., zachowały się: mauzoleum Cyrusa II, ufortyfikowany taras Tall-e Takht oraz zespół pałacowy w pięknym ogrodzie.

Lokalne przysmaki

Iran przyprawyKażdy region Iranu ma swoje przysmaki. Do wspólnych składników należą: ryż, herbata i bakalie, kebab i pilaw. W części północnej pilaw z ryżu i mięsa (wołowiny, jagnięciny, baraniny) przyrządza się z dodatkiem warzyw, a na południu jada się bardziej słodki, z suszonymi owocami i bakaliami. Typowe dodatki do dań (nie tylko słodkich) to: orzechy, sok z granatów i sok z płatków róży damasceńskiej (perskiej). Składnikiem większości posiłków jest ryż. Popularne są też ryby, a z jesiotrów z Morza Kaspijskiego uzyskuje się doskonały kawior. Iran znany jest także z doskonałej oliwy. Kufteh – kotleciki z mielonej jagnięciny, ryżu i ziół, to jedno z ulubionych dań Irańczyków. Najpopularniejszym deserem jest goosh-e fil (smażone słodkie ciasto polane syropem), podawane z doogh – słonym jogurtem z dodatkiem ziół. Wybór pieczywa jest dość duży, ale największą popularnością cieszy się nan-e barbari. Bagala qatoq to popularna na północy potrawa z duszonego bobu z jajami, czosnkiem i szczypiorkiem. Smażony z pomidorami miąższ bakłażana to mirza-qasemi, a khoresz ghaimeh to popularne danie z jagnięciny, soczewicy i pomidorów, serwowane z dodatkiem ryżu. W glinianych kociołkach podaje się dizzi, rodzaj bardzo tłustej zupy gulaszowej. Popularne napoje to świeżo wyciskane soki owocowe, koktajle owocowe i słony jogurt (doogh) z dodatkiem mięty. Irański kebab to rodzaj grillowanych szaszłyków z mięsa mielonego (kubide), marynowanej wołowiny lub baraniny (kebab-e barg), baraniny z kością (sziszlik), piersi kurczaka z dodatkiem szafranu (dżudże kebab). Na północy podaje się kebab z mięsa wołowego w marynacie z oliwy, soku z granatów, czosnku i ziół. Do dań mięsnych doskonała jest sałatka szirazi (pomidory, ogórki, czerwona cebula, sos z limonki i mięty). Irańczycy od wieków raczą się kawą, ale bardzo popularna jest też herbata.

Irańskie ciekawostki

1. Powszechna w Polsce nazwa Persja pochodzi z greki – Grecy nazywali ten kraj Persis. Oficjalna nazwa Iran obowiązuje od 1935 r.
2. Językiem urzędowym w Iranie jest perski (farsi), w części północno-zachodniej mówi się po turecku.
3. Alfabet perski posłużył do powstania pisma arabskiego.
4. Iran jest republiką teokratyczną, oficjalną religią jest islam szyicki.
5. Wszystkie dziedziny życia kontroluje policja cywilna i sądy religijne. Odejście od islamu, cudzołóstwo i kontakty homoseksualne karane są śmiercią. Prawo stanowi, że kobiety od 9. roku życia muszą nosić hidżab. Zabronione jest picie alkoholu, niemuzułmański strój i kontakty z niespokrewnionymi osobami przeciwnej płci. Segregacja ze względu na płeć obowiązuje m.in. w szkołach (koedukacja pojawia się dopiero na studiach wyższych), służbie zdrowia, komunikacji, kinach, salonach fryzjerskich, obiektach sportowych i gastronomicznych, a także na plażach.
6. Iran jest krajem bezpiecznym, a jego mieszkańcy są życzliwi, serdeczni i tolerancyjni w stosunku do turystów.
7. To jedyny kraj Bliskiego Wschodu, w którym obowiązuje muzułmański kalendarz słoneczny.
8. W czasie II wojny światowej w armii generała Andersa służył kapral Wojtek – syryjski niedźwiedź brunatny, którego żołnierze kupili od irańskiego chłopca. Opiekowano się nim bardzo troskliwie, a Wojtek bardzo się przywiązał do swych opiekunów. Przeszedł cały szlak bojowy, uczestniczył w bitwie o Monte Cassino, pomagał nosić ciężkie skrzynki z amunicją artyleryjską. Po wojnie trafił do zoo w Edynburgu, gdzie mieszkał do śmierci w 1963 r. (żył 22 lata). Postaci Wojtka poświęcono kilka pomników, książek i filmów.
9. W Teheranie jest cmentarz polskich żołnierzy z armii generała Andersa.
10. W Isfahanie pozostało 20 000 polskich dzieci, które wyszły z ZSRR wraz z armią Andersa. Część z nich nie przeżyła wędrówki, pochowano je na cmentarzu ormiańskim.
11. Najdłuższa na Bliskim Wschodzie ulica ma 20 km długości, jest w Teheranie i nosi nazwę Waliasr.

Jolanta Bąk