Jadę na Jawę!

Spotkanie z „małpoludem wyprostowanym” i piękną jawajką, labirynty Borobudur w „ogrodzie Jawy”, plantacje herbaty...

JAWA

(126,7 tys. km² – 6% powierzchni Indonezji; ok. 124 mln mieszkańców stanowi połowę ludności Indonezji), główna wyspa, ze stolicą Indonezji Dżakartą, leży w archipelagu Wielkich Wysp Sundajskich. Religie: islam – 52%, synkretyczny islam z animizmem – 40%, chrześcijaństwo – 4%, buddyzm – 0,8%, hinduizm – 0,2%. Główne języki: jawajski, sundajski, madurski; urzędowy indonezyjski.

Kiedy jechać?

Cały rok jest ciepło, pora sucha od maja do września, pora deszczowa od października do kwietnia.

Potrawy, smakołyki, owoce

: rendang (gulasz wołowy), gulai itiang (potrawa z kaczki), kaukau (gatunek słodkich ziemniaków), sago (potrawy z mączki palmowej uzyskiwanej z rdzenia pnia palmy), ayam panggang (pieczony kurczak w słodkim sosie sojowym), nasi goreng (smażony ryż), istimewa (ryż z jajkiem), gado gado (sałata z krakersami krewetkowymi), otok-otok (mielone mięso z mleczkiem kokosowym, zapiekane w liściu bananowca), rijstafel (dosł. ryżowy stół, ryż z rozmaitościami); es campur (sałatka owocowa z galaretką i skondensowanym mlekiem), pisang goreng (banany w cieście); owoce: mango, papaja, ananasy, banany (odmiany do gotowania i smażenia i słodkie banany).

Wyjątkowe zakupy

kramy przy trasie do Krateru Królowej; targowisko przy ul. Surabaya w Dżakarcie.

Od VII w. na głównych wyspach dzisiejszej Indonezji (zob. Jadę do Indonezji!) tworzyły się niezależne królestwa, których władza opierała się na buddyzmie i hinduizmie, umacnianym w ciągu wieków przez mnichów i kupców przybywających z Chin i Indii. W VIII w. na Jawie istniały buddyjskie królestwo Mataram i hinduistyczne Sailendra. W 1294 r. powstało potężne hinduistyczno-buddyjskie imperium Majapahit, obejmujące część Jawy, Madurę, Borneo, Bali, część Sumatry i Sulawesi (Celebes). Od XV w., gdy po inwazji muzułmanów władcy Majapahitu schronili się na Bali (zob. Jadę na Bali!), ludność przyjmowała nową religię. W 1602 r. Holendrzy założyli na Jawie Kompanię Wschodnioindyjską i, rywalizując z Portugalczykami i Brytyjczykami, utrzymali dominację na wyspach indonezyjskich do II wojny światowej, kiedy pojawili się nowi najeźdźcy – Japończycy. Flagę niepodległej Indonezji – sang merah putih (czerwono-biała) – wywieszono w Pałacu Wolności (Istana Merdeka) 27 grudnia 1949 r.
Po latach „kontrolowanej demokracji” Sukarno (1945–1967), pierwszego prezydenta Indonezji, nastąpiły jeszcze dłuższe rządy następnego dyktatora – Suharto (od 1965, oficjalnie od 1967, do 1998), który winien jest śmierci ok. 2 mln Indonezyjczyków. W latach 2001–2004 funkcję prezydenta pełniła córka Sukarno.

Wśród wulkanów

Na Jawie ze 121 wulkanów wykazuje aktywność 35. Z miasta Bandung prowadzi popularna trasa wycieczkowa, obrośnięta kramami pamiątkarskimi i barami z żywnością, do wulkanu Tangkuban Perahu (Przewrócona Łódź) z ogromnym Kawah Ratu (Kraterem Królowej), inne kierują turystów na Kawah Domasu, tereny z mnóstwem fumaroli i bulgoczących gorących źródeł. W pobliżu jest znane uzdrowisko termalne Sari Ater.
W kalderze (średnica 20 km) kompleksu wulkanicznego Ijen (2799 m n.p.m.), z kilkunastoma czynnymi wulkanami, leży turkusowe jezioro wulkaniczne (średnica 1 km), z którego robotnicy wydobywają siarkę i wynoszą ją w plecionych koszach. Temperatura fumaroli wokół jeziora dochodzi do 245°C. W kalderze Tengger (średnica 16 km) dymi, wśród innych czterech, wulkan Bromo (2329 m n.p.m.) o średnicy krateru 700 m. Dyszy kłębami dymu także najwyższy wulkan na Jawie, Semeru (3676 m n.p.m.).

Dżakarta

Jakarta (ok. 9 mln mieszkańców) powstała w IV w. jako Sunda Kelapa; w 1527 r., podbita przez sułtana, była już Dżakartą, w 1619 r. Holendrzy wznieśli fort Batawię i odtąd tak nazywali miasto aż do 1942 r. Pozostawili po sobie dzielnicę Kota, z piękną niderlandzką zabudową wokół placu nazywanego współcześnie Taman Fatahillah. Muzeum Historii Dżakarty (z więzieniem w lochach) mieści się w okazałym budynku z 1710 r. dawnych władz kolonialnych. Grzechem byłoby nie zobaczyć jawajek w Muzeum Wayang i przedstawienia z ich udziałem. Historyczna Sunda Kelapa pozostała w nazwie ogromnego portu – jest tam interesujące Muzeum Bahari (Morskie) i wysoka wieża strażnicza. W okresie rządów Sukarno wzniesiono wiele budowli, głównie pomników w stylu socrealistycznym. Każdy turysta się w końcu dowie (a może zaraz po przybyciu) od dowcipnych mieszkańców Dżakarty, że widoczny z daleka Pomnik Narodowy (Monumen Nasional), ogromna kolumna ze złotym płomieniem na szczycie, to „ostatnia erekcja Sukarno”.
Indonezję w miniaturze będą podziwiać przybysze, pływając łodzią na wodnej mapie pomiędzy archipelagami wysp indonezyjskich (z ich charakterystycznymi budowlami), w parku Taman Mini Indonesia Indah.
Z Dżakarty turyści wyruszają na wycieczki na przełęcz Puncak i szczyt Gunung Gede (2985 m n.p.m.), na wędrówki wśród pól herbacianych i do ogrodów botanicznych w Cibodas. Łodzie turystyczne płyną do morskiego Parku Narodowego Wysp Seribu, archipelagu „tysiąca wysp” (jak je nazywali koloniści Holendrzy), których jest 600 (105 nazwanych, 11 zamieszkanych).

Człowiek z Jawy

Za przełęczą Puncak leży założone przez Holendrów w 1810 r. miasto Bandung, jeszcze na początku XX w. zwane „Paryżem Jawy”. Turyści mają tu do wyboru świetne restauracje, bary i kluby w otoczeniu niderlandzkiej architektury secesyjnej. Warto pójść do Muzeum Geologicznego na spotkanie z „człowiekiem z Jawy”. Pojawi się wśród skamielin i głazów wulkanicznych osobnik, którego holenderski lekarz E. Dubois nazwał w 1894 r. „małpoludem wyprostowanym” (Pithecanthropus erectus), a uczeni antropologowie uznali za „brakujące ogniwo ewolucji”, łączące hominidów z małpami. Eksponat w muzeum jest modelem czaszki „człowieka z Jawy”, znalezionej w Sangiran, obecnie stanowisko antropologiczne pod patronatem UNESCO (Sangiran Early Man Site).

Jawajki i teatr cieni

Teatr cieni wywodzi się z Chin, gdzie istniał już w III w. p.n.e. Na Jawie wykształcił się z rytuałów pierwotnego animizmu, związanego z kultem wayang – cieni, czyli duchów przodków. W X –XI w., gdy już był ugruntowany hinduizm, opowiadał dzieje bogów i bohaterów, zawarte w dwóch hinduskich eposach Ramajana i Mahabharata. Z czasem inscenizowano sztuki historyczne i obyczajowe, także polityczne, np. głosząc hasła niepodległościowe, a współcześnie wyraża także niezadowolenie społeczne, krytykując polityków. Głównie jednak wayang pełni funkcje artystyczne, religijne i wychowawcze, także służy rozrywce.
W klasycznym teatrze cieni lalki są płaskie, wycięte z bawolej skóry, malowane i bogato zdobione. Podświetlane od tyłu, rzucają cień na biały ekran.
Pełnoplastyczne kukły, zwane w Europie jawajkami, w Indonezji wayang klitik, są używane do przedstawień teatru cieni (wayang kulit), a także pokazuje się je, wraz z animatorem (dalang), publiczności z drugiej strony ekranu (wayang orang). Przedstawienia eposów, z towarzyszącą im muzyką (gamelan), turyści mogą oglądać w Dalem Pujokusumam w Dżakarcie i na scenie przed świątynią Parambanan.
Lalka jawajka ma ruchomą głowę, osadzoną na kołku z uchwytem (gapit), w otworze pomiędzy ramionami. Ręce są połączone za pomocą drutów i czempurytów, ukrytych w koszyku animatora. Dalang wprawia w ruch jawajkę, trzymając w jednej ręce gapit, w drugiej czempuryty z drutami.

Borobudur

Największa na świecie świątynia buddyjska wznosi się na zielonej i żyznej równinie Kedu, zwanej „ogrodem Jawy”, na wyschniętym jeziorze. Może niegdyś, niczym kwiat lotosu na powierzchni wody, symbolizujący tron Buddy, stała na wyspie pośrodku jeziora. Z lotu ptaka rysuje się idealny kształt mandali – harmonijne połączenie koła (niebiosa i nieskończoność) i kwadratu (ziemia i człowiek) – zwieńczonej najważniejszą i największą stupą.
Budowana była w latach 760–830 za panowania dynastii Sailendra, następnie przez władców dynastii Samaratunga. Współistniały wówczas bezkonfliktowo buddyzm i hinduizm, królowie wymienionych dynastii fundowali świątynie obu religii. Opuszczona w XIV w. po przejściu ludności na islam, w ciągu wieków zasypywana popiołem wulkanicznym i zarastająca roślinnością dżungli, została znaleziona w 1814 przez brytyjskiego gubernatora T.S. Rafflesa i w 1835 r. oczyszczona przez Holendrów; odrestaurowana w latach 70. XX w., znajduje się pod patronatem UNESCO.
Budowlę tworzy 9 platform: 6 kwadratowych i 3 okrągłe; na wyższych, okrągłych platformach stoją 72 stupy w kształcie dzwonu, każda z posągiem Buddy, widocznym przez ażurowe ściany. Otaczają one największą, pustą dzwonowatą stupę, wieńczącą budowlę. Posągi Buddy stoją też na tarasach – jest ich 432. Mury platform zdobi 2672 wypukłorzeźbionych paneli, przedstawiających sceny z życia Buddy i dzieje jego oświecenia.
Pielgrzymi wędrują od podstawy przez system korytarzy i schodów do okrągłych platform, symbolizujących buddyjską kosmogonię, i tam trzema okrężnicami aż na samą górę do głównej stupy. Rocznie odwiedza Borobudur ponad 2,5 mln turystów. W 2006 r. wskutek silnego trzęsienia ziemi (6,2 w skali Richtera) runęło wiele budowli w regionie, Borobudur pozostał nietknięty.

Prambanan

W „ogrodzie Jawy” wierni i turyści odwiedzają dwa inne zespoły buddyjskich świątyń – pobliski Mendut, z ogromnym 3-metrowym posągiem siedzącego Buddy, i Pawon, które wzniesiono w okresie powstawania Borobudur. Napis na jednym z kamieni w świątyni Prambanan wskazuje datę 835 r., z czego można wznosić, iż był to rok fundacji tego wielkiego zespołu świątyń hinduistycznych. Z 240 budowli zachowało się ok. 50, w tym najwyższa (47 m) świątynia Śiwy, z jego posągiem w głównym sanktuarium, posągami małżonki Durgi i ich syna – słoniogłowego Ganeśi. Jest tam też posąg wierzchowca Śiwy, byka Nandi. Sanktuarium Durgi otaczają mniejsze świątynie, podobne do siebie i tak samo zdobione. Reliewy w panelach murów świątyń Wisznu i Brahmy przedstawiają sceny z Ramajany.

Zofia Siewak-Sojka