Jadę na Cypr! – Nikozja i góry Tróodos

Nastrojowy zakątek Laikí Gitoniá, wstydliwie skrywana przed turystami płaskorzeźba w Muzeum Cypru w Nikozji, wędrówki w pachnących dolinach Tróodos, zwiedzanie bizantyjskich klasztorów, wypoczynek w górskich kurortach, posiedzenia w tawernach w winnych miasteczkach, narty na Olimpie...

CYPR

(Republika Cypryjska; pow. 8997 km², dł. wybrzeża 648 km; ludność ok. 795 tys.), państwo na wyspie Cypr na Morzu Śródziemnym, w Azji na obszarze Bliskiego Wschodu, u wybrzeży Turcji, Syrii i Libanu; graniczy z Turecką Republiką Cypru Północnego i suwerennymi brytyjskimi enklawami Dhekelią i Akrotiri; stolicą jest Nikozja. Ludność:  Grecy (77%), Turcy (18%), Ormianie, Anglicy, Żydzi, Libańczycy (uchodźcy); religie: greckie prawosławie, maronici, muzułmanie,

Kiedy jechać?

Sezon turystyczny trwa cały rok. Najcieplej jest od maja do października, temperatury sięgają od 26 do 32°C (upały w lipcu i sierpniu), zimą kąpiele pod dachami w resortach hotelowych, piesze wędrówki w górach wiosną i jesienią, Najzimniejsze miesiące od stycznia do marca (średnia temperatura 17°C). Sezon narciarski w górach Tróodos od połowy grudnia do połowy marca.

Potrawy, smakołyki, napoje

mesé (zestaw przystawek i porcji różnych dań), börek (paszteciki z ciasta francuskiego z kawałkami mięsa lub sera), kléftiko (pieczone mięso kozie lub baranie, z ziemniakami), tachíni (sos sezamowy, z oliwą, czosnkiem i sokiem cytrynowym), scheftaliá (pieczona na ruszcie wieprzowa kiełbasa w baranim jelicie), súwla (ryba z rusztu), tarámosalata (purée z ikry i ziemniaków), péstrofa (pstrąg z rusztu), afélia (marynowana wieprzowina gotowana w czerwonym winie), eliópitta (zawijane ciasto z oliwkami), stifádo (gulasz wołowy, wieprzowy lub z królika z kminkiem i cynamonem); kolokótes (trójkątny pierożek nadziewany dynią, rozdrobnionymi ziarnami pszenicy i rodzynkami), suszoszku (nanizane na nitkę migdały, zanurzone w melasie gronowej i wodzie różanej), pastelláki (batony z orzechami i sezamem), dżudżuko (gotowany i suszony moszcz winogronowy z orzechami); aïráni (napój z jogurtu z solą, oregano i mięty), filfar (likier pomarańczowy), słynne starożytne wino commandaría (wytwarzane w glinianych kadziach), koktajl brandy sour (pamiątka po Brytyjczykach), piwo Kéo.

Wyjątkowe zakupy:

sklepiki przy ulicach Lédra i Onásgoras na starówce oraz środowy targ w bastionie Constanza w Nikozji; piwniczki z winem w górach Tróodos, sklepiki w tradycyjnych wioskach górskich.

Dzieje Cypru

Od wojny rosyjsko-tureckiej (1876–1878) Brytyjczycy okupują Cypr, by uniemożliwić Rosjanom zajęcie cieśnin na Morzu Śródziemnym, w 1914 anektują wyspę, od 1925 r. jest już ich kolonią. Mniejszość turecka tworzy partię polityczną w 1949 r., a zwierzchnik Cypryjskiego Kościoła Prawosławnego, Makários III  występuje o przyłączenie Cypru do Grecji, na co Brytyjczycy się nie godzą z uwagi na strategiczne położenie morskich baz militarnych i handlowych (Cypr – Gibraltar – Malta). O autonomię Cypru od 1952 r. walczy grecka podziemna organizacja EOKA (Organizacja Narodowa Greków Cypryjskich). Turcy żądają podziału wyspy 2/3 dla Grecji, 1/3 dla nich i tworzą TMT (Organizacja Bojowa Turków Cypryjskich). Trwa wojna Turków z Grekami. W 1960 r. Cypr z woli Brytyjczyków uzyskał niepodległość w ramach Wspólnoty Narodów; w dwunarodowym państwie prezydentem miał być Grek, wiceprezydentem Turek. Walki rozgorzały na nowo w 1963 r. W następnym roku na planie Nikozji generał Peter Young narysował zielonym długopisem linię, dzieląc miasto na dwie części, grecką i turecką, by wymusić zawieszenie broni. Green Line przedłużono, dzieląc Cypr pomiędzy obie strony konfliktu, gdy w 1974 r. Turcja rozpoczęła inwazję i dokonała trwałego podziału wyspy. Na terenach tureckich powstało nowe państwo, Republika Turecka Cypru Północnego, uznawane tylko przez Turcję. Ponad 200 tys. greckich mieszkańców uciekło z tureckiej części wyspy, pozostali zostali deportowani. Władze Cypru Północnego zasiedliły opustoszałe tereny ludnością turecką z Turcji. Od 2004 r. grecka Republika Cypryjska jest członkiem UE.

Nikozja (Lefkosía)

Przedzielona Zieloną Linią stolica dwóch Cyprów leży w szerokiej dolinie Mesaória,  z widocznymi na północy górami Kyrénia i Tróodos na południu. Osada powstała po wojnie trojańskiej (XIII/XII w. p.n.e.), założona przez Achajów z Peloponezu. Nazywała się Lédra, gdy płaciła haracz Asyryjczykom w VII w. p.n.e. Jeszcze raz została założona w III w. p.n.e. przez księcia Lefkosa z egipskiej dynastii Ptolemeuszów jako Lefkosía. Była od 59 r. p.n.e. miastem rzymskim, następnie od IV w. n.e. bizantyjskim; w 1185 r. książę Izaak Komnen oderwał Cypr od Bizancjum i ogłosił się cesarzem. Bardzo się ucieszył, gdy u brzegów wyspy rozbiły się statki ze skarbem i piękną księżniczką Berengarią. Córka króla Nawarry płynęła na spotkanie narzeczonego, który akurat był zajęty III wyprawą krzyżową, skierowaną przeciwko egipskiemu władcy Saladynowi, kontrolującemu tereny wokół Jerozolimy. Skarb Izaak zagarnął, księżniczkę wziął do niewoli, miał, niestety, pecha, gdyż narzeczonym był nie kto inny tylko angielski król, słynny Ryszard Lwie Serce. Pannę zabrał, skarb też, pozbawił cesarza tronu, a na dodatek w 1191 r. sprzedał Cypr templariuszom za 100 tysięcy złotych bizantów. Za rok templariusze odsprzedali Cypr byłemu królowi Jerozolimy, Francuzowi Gwidonowi Lusignanowi, a ten koronował się na króla Cypru i nazwał swą nową stolicą Nikozją (Miastem Zwycięstwa). Dynastia Lusignanów utrzymała się do 1489 r. Piotr I Cypryjski (pan. 1358–1369) spijał miody krakowskie podczas wielkiej uczty u Wierzynka w 1364 r., trwającej ponad 20 dni. Mocniejsze były od cypryjskiego wina commandaría, w którym Ryszard Lwie Serce miał upodobanie, i nawet sułtan Saladyn, choć muzułmanin. W uczcie, wydanej przez Kazimierza Wielkiego z okazji zaślubin jego wnuczki Elżbiety z cesarzem Karolem IV, uczestniczyli liczący się monarchowie europejscy i wielu ważnych książąt. Piotr próbował nakłonić świetne towarzystwo do przedsięwzięcia wyprawy na muzułmanów, ale żaden z biesiadników nie był tym zainteresowany. Powróciwszy z niczym, w następnym roku sam wyruszył na Aleksandrię w mameluckim wówczas Egipcie, opanował miasto, wziął wielkie łupy i wrócił do swego królestwa. I on nie cieszył się długo swym bogactwem – dopadli go zawistnicy z najbliższej rodziny i zamordowali. Lusignanowie budowali katolickie kościoły w sąsiedztwie prawosławnych bizantyjskich bazylik i klasztorów. Cypr od dawna podobał się kupcom weneckim, przy nadarzającej się okazji wydali w 1472 r. córkę doży Katarzynę Cornaro za cypryjskiego króla i już w 1489 r. wyspa należała do Republiki Weneckiej. Turyści podziwiają wspaniałe weneckie fortyfikacje z 11 potężnymi bastionami, opasujące przedzieloną teraz Green Line starówkę.  Przy jej urokliwych uliczkach mieszczą się warsztaty rzemieślnicze, sklepy i nastrojowe kafejki. W 1571 r. Cypr opanowali Turcy Osmańscy i obok kościołów prawosławnych Greków zbudowali meczety; władze osmańskie były tolerancyjne, nie przeprowadzały przymusowej islamizacji, z tym, że nie dopuszczały do urzędów Cypryjczyków innych wyznań, i z tych względów część mieszkańców dobrowolnie przechodziła na islam.  W 1878 r. pojawili się Brytyjczycy...

Weneckie mury

W kształcie koła o obwodzie ok. 5 km, otaczają całą starówkę z jej najcenniejszymi zabytkami i nowym Pałacem Arcybiskupim, zbudowanym przez arcybiskupa Makáriosa III, twórcy niepodległości Cypru i pierwszego prezydenta państwa. Na murze naprzeciwko pałacu wzniesiono Pomnik Wolności obrazujący walkę patriotów cypryjskich  Oprócz 11 bastionów, fortyfikacje mają trzy bramy obronne noszące nazwy miast: Kyrénię na północy, Famagustę i Páfos po stronie zachodniej. W pomieszczeniach Famagusty odbywają się imprezy kulturalne, przedstawienia teatralne, koncerty i wykłady. W sąsiedztwie bramy Páfos wznosi się odrestaurowana Kasteliotissa, pałac Lusignanów z przełomu XIII i XIV w.

Dom Chadżi Jorgákisa Kornésiosa

Władcy osmańscy nie ingerowali w sprawy Kościoła prawosławnego, dopóki zwierzchnicy płacili im haracz. Duchowni cypryjscy ściągali podatki od wiernych, część otrzymywał sułtan, część prawosławny patriarcha mający siedzibę w Stambule, resztą dzielili się na miejscu. W XVIII w. funkcję nadzorcy podatków pełnił – w imieniu sułtana i patriarchy w Stambule – dragoman (tłumacz), osobisty dragoman sułtana, Grek Chadżi Jorgákis Kornésios. Dobrze wywiązywał się ze swych obowiązków, skoro stać go było na zbudowanie i wyposażenie wspaniałego pałacu. Mieszkał w nim z rodziną od 1779 r. do 1809 r., kiedy to został ścięty przez wiernych prawosławnych, którzy zbuntowali się przeciwko bogacącemu się na ich krzywdzie greckiemu duchowieństwu i muzułmanom. W pałacu urządzono Cypryjskie Muzeum Etnologiczne.

Laikí Gitoniá

Centrum Ludowe, czyli Laikí Gitoniá, to odrestaurowana „turystyczna dzielnica” starówki, z kilkoma wąskimi uliczkami, przy których stoją drewniane XVIII-wieczne domy, budowane w cypryjskim tradycyjnym stylu ludowym. Kafejki ze stolikami na chodnikach, małe sklepiki z pamiątkami, butiki, galerie sztuki, restauracje i tawerny z grecką muzyką i tańczącymi turystami, pokrzepionymi winem hojnie nalewanym z beczki... A jak żyli mieszkańcy Nikozji w ostatnich trzech tysiącleciach zobaczą przybysze, odwiedzając Muzeum Lewendís. Panie na pewno nie przeoczą Cypryjskiego Muzeum Jubilerstwa, prezentującego zbiory fascynującej XIX-wiecznej biżuterii.

Katedra Ágios Giannis

Katedra św. Jana Teologa powstała na fundamentach kościoła łacinników (krzyżowców) w XVII w., w następnym stuleciu ściany i sklepienie wypełniono freskami. W scenie nad wejściem władca piekieł chwyta Judasza, depcze stopami Salome, która za swój piękny taniec zażądała od Heroda Antypasa głowy Jana Chrzciciela. Kilka scen przedstawia ważne wydarzenie związane z Cypryjskim Kościołem Prawosławnym, powołanym w 431 r. Biskup Anthemios widzi we śnie apostoła Barnabę (ukamienowany przez Żydów ok. 61 r. za głoszenie w synagodze wiary w Chrystusa) i ten wyjawia mu miejsce w Salaminie, gdzie w tajemnicy pochował go św. Marek. Biskup znajduje nienaruszone zwłoki apostoła i przesyła do Konstantynopola. Pobożny cesarz Zenon (pan. 474–491) za święte relikwie ofiarowuje Anthemiosowi berło, purpurowy płaszcz i purpurowy atrament, zastrzeżony tylko dla bizantyjskich cesarzy, i ogłasza niezależność i autokefalię Cypryjskiego Kościoła Prawosławnego.

Muzeum Bizantyjskie i Galeria Sztuki

Mieści się w Centrum Fundacji Arcybiskupa Makáriosa III. Zbiór najpiękniejszych ikon powstałych od VIII do XVIII w., uratowanych ze zniszczonych bizantyjskich kościołów, ponadto przedmioty sztuki sakralnej z różnych okresów.

Muzeum Cypru

Zostało założone przez Brytyjczyków w 1882 r. na wniosek przedstawicieli greckich i muzułmańskich mieszkańców miasta, którzy chcieli ochronić cypryjskie zabytki przed wywożeniem przez archeologów i handlarzy starożytnościami. Ekspozycje w 16 salach obrazują dzieje wyspy od neolitu do pierwszych wieków okresu bizantyjskiego. Są tu figurki wotywne z sanktuarium Agía Irini z 1200 r. p.n.e., ceramika z Myken i Krety ze scenami mitologicznymi, rzeźby z Tamassós, przedmioty z miedzi pochodzącej z cypryjskich kopalń (np. miedziana waga), groby z Salaminy z VIII w. p.n.e, kocioł z brązu z wizerunkami gryfa i sfinksa, greckie i rzymskie posągi, mozaiki i słynna rzeźba Afrodyty z Soloi. Wśród rzymskich posągów wyróżnia się dwumetrowy cesarz Septymius Sewer, Greków reprezentuje Zeus Gromowładny i wesoły bóg wina Dionizos, ukazany m.in. na kamiennej płaskorzeźbie w sali nr 5. Wtajemniczeni turyści kontemplują rewers płaskorzeźby, przedstawiający zakochaną parę w wymyślnej karkołomnej pozie miłosnej.

Po drugiej stronie Zielonej Linii – Lefkoşa

W północnej Nikozji, w granicach Tureckiej Republiki Cypru Północnego, można zobaczyć na placu Atatürka granitową kolumnę z Salaminy, ustawioną przez Wenecjan. W Mevlevi Tekke, dawnym klasztorze tańczących derwiszów (muzułmańskie bractwo maulawijja), zgromadzono zbiory tureckiej sztuki ludowej. Rzymskokatolicka gotycka katedra Agía Sofia, budowana od początku XIII w. i rozbudowywana w następnych stuleciach, pamiętająca koronacje, śluby i pogrzeby dynastii Lusignanów, została jako Selimije Dżami (Meczet Selima) w XVI w. ozdobiona dwoma mineratami.

Okolice Nikozji

Pomiędzy miasteczkiem Asinoú i wioską Vyzákia, otoczony drzewami oliwnymi stoi niewielki kościół Archaniołów, z XVI-wiecznymi freskami, wykonanymi przez ludowych artystów. Wśród lasów koło wioski Nikitári (w pobliżu Asinoú) zachował się z dawnego zespołu klasztornego Panagía Forviótissa, też jak poprzedni o wyglądzie stodoły, bizantyjski kościół, którego najstarsze freski, obecnie odrestaurowane, pochodzą z 1105 r.
W okolicach niewielkiej wioski Politikó turyści zobaczą skansen Fikárdou (odnowione domy z XVI w. i z XVIII i XIX w., z wyposażeniem stosownym do epok), wspaniałe zabytki bizantyjskie i starożytne miasto Tamassós, wzbogacone dzięki pokładom rud miedzi, które w pobliskim Mitseró jeszcze w połowie XX w. wydobywano. Nazwa wyspy Cypr od pochodzi miedzi (łac. cuprum). Powiada Homer w Odysei, że Atena w przebraniu „do obcojęzycznych ludów morzem” przybyła, „by za towar żelazny kupić miedź w Temezie”.  Na terenie miasta odsłonięto fundamenty świątyni Afrodyty, bogini na Cyprze narodzonej. Tzw. grobowce królewskie z V w. p.n.e. (chowano w nich perskich namiestników Cypru) zostały wykute w skale i wyposażone jak domy mieszkalne. Przy końcu doliny Mesaóri stoi zamieszkany przez mniszki monastyr Ágios Iraklídios. Najstarszą budowlą jest fragment bazyliki z IV w., wzniesionej nad grobem męczennika Iraklídiosa, któremu godność biskupa nadał apostoł Paweł. Do grobu w grocie można wejść. W kościele jest relikwiarz z czaszką Iraklídiosa. Z Politikó przez dolinę prowadzi szlak na górę Kionía i do monastyru Matki Bożej Machairás. Klasztor założyli dwaj mnisi, po tym, jak znaleźli w grocie ikonę Matki Bożej przebitą mieczem – stąd nazwa Machairás. Obecny klasztor i kościół odbudowano w XX w., nowe freski namalowano w stylu bizantyjskim.

Góry Tróodos

Fascynują wszystkich: narciarzy, wspinaczy, wędrowców, rowerzystów, turystów zainteresowanych starymi klasztorami i atmosferą niezmienionych od stuleci górskich wiosek i tych, którzy pragną pomieszkać w górskim kurorcie, smakoszy cypryjskiego wina i miłośników róż.  Góry Tróodos, dzielą się na cztery różne krajobrazowo części – Pitsylia, Solea, dolina Marathasa i Krasochoria – które łączą wszechobecne starodawne kościoły i klasztory oraz najwyższy szczyt Olimp (1953 m n.p.m.). Cypryjską rezydencję bogów (bo wszędzie, gdzie jakiś Ólympos, tam oni) zdobywają wspinacze, narciarze od grudnia do połowy albo i końca marca szusują po trasach o nazwach, Hera, Afrodyta, Zeus, Hermes, na wysokości 1951–1500–m n.p.m., mając do dyspozycji 4 wyciągi. Zwykli śmiertelnicy spacerują po stokach Olimpu wytyczonymi trasami turystycznymi i okrążają górę ścieżką edukacyjną na wysokości 1700 m n.p.m., by potem miło odpocząć w całorocznym kurorcie Tróodos na tej samej wysokości 1700 m n.p.m.

Monastyr Kýkko

Na listę UNESCO wpisano 10 górskich klasztorów i kościołów. Niektóre z nich powstały w okresie bizantyjskim w miejscach kryjówek pierwszych chrześcijan, nawróconych przez apostoła Pawła i jego towarzyszy Barnabę i Herakliusza. Najstarsze z zachowanych pochodzą z XI w. Najsłynniejszy i największy – choć nie figuruje na liście – jest monastyr Kýkko, usytuowany w pasmie górskim Kýkko na wysokości 1140 m n.p.m., niedaleko góry Olimp. Przez wieki pełnił ważną rolę w życiu duchowym Cypryjczyków, udzielał wsparcia patriotom walczącym o niepodległość Cypru, z tym klasztorem był związany arcybiskup i prezydent Makários III. Wierni odbywają pobożne pielgrzymki, zawiązują na drzewie przy klasztornej kaplicy wstążki i chusteczki, by moc tego miejsca była obecna w ich życiu i sprawiła spełnienie zanoszonych próśb. Klasztor ufundował cesarz bizantyjski Aleksy I Komnen (pan. 1081–1118) w podzięce eremicie Izajaszowi za cudowne uzdrowienie. Ofiarował mu też świętą ikonę Matki Bożej, namalowaną przez św. Łukasza.

Pitsylia

Ulubiona przez wędrowców i rowerzystów (wyznaczone szlaki) cudowna kraina kwitnących migdałowców, górskich kwiatów i różami pachnąca w maju. Kto nie przybędzie w tym czasie, ma na otarcie łez sklepiki z olejkami różanymi i mnóstwem różanych kosmetyków, winem różanym i różanym likierem w wiosce Agrós, gdzie można też zwiedzić produkujące to wszystko zakłady Tsolákis.
Do klasztoru Ágios Mámas (z freskami z XV w.) w wiosce Louvarás, pielgrzymują wierni pomodlić się do św. Mámasa, patrona unikających płacenia podatków.  W Palaichóri są dwa kościoły z freskami z XVI w., w Platanistasa XV-wieczny, w Lagouderá z XII w.  – wpisane na listę UNESCO. Kościół w Lagouderá – Panagía toú Araká (Matka Boża w Zielonym Groszku) – otaczają kępy dzikiego groszku. Budowlę chroni spiczasty dach obniżający się ku ziemi, charakterystyczny dla domostw w górach Tróodos.

Dolina Solea

Pachnie wiosną kwiatem jabłoni, jesienią jej owocami, a cały rok zdrowym górskim powietrzem. W tradycyjnych wioskach turyści chętnie spędzają wakacje, mieszkając w gospodarstwach agroturystycznych lub w odnowionych karawanserajach w wiosce Gálata (są tam dwa XVI-wieczne kościoły z freskami w stylu rustykalnym). Kakopetriá (Przeklęte Spadające Kamienie), malowniczo położona w wąskiej dolinie na długiej skale pomiędzy potokami, karmi wakacjuszy i turystów potrawami serwowanymi w nastrojowych tawernach przy zabytkowym młynie wodnym. Kościół Ágios Nikólaos tis Stégis (Święty Mikołaj na Dachu – nazwa od stromego drewnianego dachu), z XI stulecia,  to skarbnica fresków malowanych od XI do XIV w. Na XIV-wiecznym malowidle święci Jerzy i Teodor noszą ubiory krzyżowców.

Dolina Marathasa

Pachnie wiśniami i czereśniami. Pedoulás, na wysokości 1170 m n.p.m. jest znaną miejscowością wakacyjną, położoną wśród wiśniowych sadów. W kurorcie Kalopanagiótis tryskają lecznicze źródła siarczane. W sąsiedztwie, jak zwykle, bizantyjskie kościoły. Moutoullás przyjmuje turystów do gospodarstw agroturystycznych. Słynie z wody mineralnej i wyrobu słodyczy z moszczu winogronowego z orzechami, gotowanego i formowanego w długie sznury i suszonego.    Krasochória Pachnie słynnym czerwonym cypryjskim winem. Widok winnic i piwniczek rozrzewnia turystów, ochoczo wędrujących winnymi szlakami. Najczęściej odwiedzane winne wioski to Arsos, Vouni, Pachna i Ómodos. W tej ostatniej można zwiedzić średniowieczną tłocznię Línos (degustacja i kupno). W sierpniu odbywa się huczne Święto Wina.

Zofia Siewak-Sojka