Jadę do Armenii

Rzymskiego cesarza Konstantyna Wielkiego powszechnie uważa się za tego, który w 313 r. edyktem mediolańskim wprowadził swobodę wyznawania i praktykowania chrześcijaństwa. Ale kilka lat wcześniej, w 301 r. król Armenii Tiridates III przyjął chrzest i chrześcijaństwo stało się religią narodową w Armenii.Armenia

ARMENIA

Współczesna Armenia to niewielki kraj, dawna radziecka republika, która może się poszczycić wielowiekową i burzliwą historią, sięgającą korzeniami starożytnego Urartu, zniszczonego przez Scytów. W czasach świetności granice kraju sięgały mórz Czarnego i Kaspijskiego, obejmując znaczną część terytorium współczesnej Turcji i Iranu. W I w. p.n.e., za panowania Tigranesa II z dynastii Artaksydów, Armenia była mocarstwem w Azji Mniejszej. Jednak liczne wojny i najazdy pod koniec V w. doprowadziły do jej upadku. Kolejne wieki to najazdy Persów, Arabów i Turków osmańskich, lata prześladowań (Turcy przeprowadzili dwie wielkie „czystki” – w 1895 i 1915 r. – zamordowano wówczas prawie 1,5 mln Ormian). Ostatecznie kraj trafił pod panowanie radzieckie. Armeńska SRR odzyskała niepodległość jako Armenia po rozpadzie Związku Radzieckiego w 1991 r.

Powierzchnia: 29 800 km2

Liczba ludności: ok. 3 100 000

Stolica: Erywań

Podział administracyjny: 10 prowincji i 1 miasto wydzielone

Język urzędowy: ormiański

Waluta: dram

Kiedy jechać

Armenia jest śródlądowym krajem w północno-wschodniej części Wyżyny Armeńskiej. Większość kraju leży na wysokości ponad 1000 m n.p.m., w Kotlinie Ararackiej wysokość obniża się do 850 m n.p.m. Wygasły wulkan Aragac (4090 m n.p.m.) jest najwyższym wzniesieniem Armenii. Państwo leży w strefie sejsmicznej, a ostatnie wstrząsy odnotowano w 1993 r. W głębokim rowie tektonicznym na wysokości 1900 m n.p.m. rozciąga się jezioro Sewan. Najdłuższą rzeką jest Araks (158 km na terenie Armenii), wyznaczająca granicę z Turcją i Iranem. Na równinach i przedgórzach panuje klimat podzwrotnikowy suchy z cechami kontynentalnymi – zimy są mroźne, a lata ciepłe, często gorące. Latem temperatura wynosi 24–26°C, a średnie opady – 200–500 mm. Na wyżej położonych terenach klimat jest umiarkowany, a powyżej 2000 m n.p.m. górski – chłodny i z dużą ilością opadów.

Armenia jest modnym celem wycieczek mieszkańców Europy Zachodniej i Izraela. W Polsce zyskuje coraz większą popularność. Warto pamiętać, że chociaż przy podróży do Armenii (także podczas podróży tranzytowych) nie jest wymagana wiza, to konieczne jest legitymowanie się paszportem ważnym przez co najmniej 6 miesięcy od daty wjazdu.

Aktywny wypoczynek

Oprócz zabytków Armenia oferuje też wiele atrakcji dla osób lubiących aktywny wypoczynek. Eksploracja ok. 10 tys. jaskiń i grot przyciąga grotołazów z całego świata. Na terenie kraju wytyczono też wiele tras pieszych wędrówek. Miłośnicy górskich wycieczek także znajdą tu coś dla siebie. Organizowane są rajdy konne i samochodowe (ekstremalne, pojazdami z napędem na 4 koła) oraz spływy wartkimi rzekami. Swoich zwolenników ma narciarstwo, które zimą można uprawiać na dobrze przygotowanych stokach Kaukazu.

Klasztor GeghardAtrakcje turystyczne

Erywań

Stolica Armenii często jest nazywana „różowym miastem”, ponieważ większość monumentalnych budowli wzniesiono z kolorowego wulkanicznego tufu. Pierwsza osada powstała tu już w VIII w. p.n.e. Najważniejszy ośrodek przemysłowy, naukowy i kulturalny Zakaukazia rozciąga się w dolinie rzeki Hrazdan, przepływającej przez Kotlinę Araracką, u stóp Araratu (szczyt leży po tureckiej stronie). Na centralnym placu Republiki wznoszą się monumentalne gmachy instytucji państwowych i kulturalnych. Ozdobą są piękne fontanny, podświetlane wieczorami i „tańczące” w rytm muzyki. Warto zajrzeć do Matenadaran (muzeum piśmiennictwa), przed którym stoi pomnik twórcy ormiańskiego alfabetu. Na niewielkim wzgórzu na pamiątkę 1700-lecia chrztu Armenii wzniesiono katedrę Świętego Grzegorza Oświeciciela, największy kościół ormiański na świecie. Wewnątrz przechowywane są relikwie świętego, patrona kraju. Warto odwiedzić też Katoghike – najstarszą świątynię stolicy (nowy kościół zbudowano w XVII w. łącząc go z mniejszym, XIII-wiecznym). Największą atrakcją Erywania są Kaskady – kompleks Centrum Sztuki Cafesjana – na zboczu wzgórza na północ od centrum. Szerokie, wysokie białe schody prowadzą na szczyt z zabudowaniami i tarasem widokowym. Ozdobione kwiatami, rzeźbami i chaczkarami (kamienne płyty z wyrytym krzyżem ormiańskim) są piękne, ale szczególne wrażenie robią spadające z wysokości 302 m kaskady wody. W pobliżu portu lotniczego w miejscowości Zwartnoc zachowały się ruiny katedry z VII w., zniszczonej podczas trzęsienia ziemi. W 2000 r. wpisano je na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Wagharszapat (Eczmiadzyn)

Historyczny Eczmiadzyn może się pochwalić najstarszym armeńskim kompleksem świątynnym. To także siedziba patriarchy Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego. Osadnictwo na tych terenach sięga epoki kamienia. Odnaleziono inskrypcje poświęcone otwarciu kanału doprowadzającego wodę do starożytnego miasta, które istniało już w VIII w. p.n.e. W IV w. n.e. ośrodek był już drugą w kraju rezydencją królewską, a wkrótce został siedzibą patriarchy Kościoła ormiańskiego. Najcenniejszym zabytkiem Eczmiadzyna jest katedra, której wznoszenie rozpoczęto w 301 r., tuż po przyjęciu chrztu. Zgodnie z tradycją sam Jezus wskazał św. Grzegorzowi Oświecicielowi miejsce budowy świątyni. Obecny kształt budowla zyskała w 480 r., a po remoncie na początku VII w. dobudowano do niej dwa klasztory. Wśród cennych przedmiotów można podziwiać iluminowane manuskrypty, stare ikony, rzeźby i krucyfiksy. Świętością narodową jest Włócznia Przeznaczenia – podobno to właśnie nią przebito bok Chrystusa przed zdjęciem z krzyża. Od 2000 r. katedra znajduje się pod ochroną UNESCO.<p/>

Hachpat i Sanahid

Od 1996 r. ochronie UNESCO podlega klasztor w Hachpat, a w 2000 r. opieką objęto też pobliski zespół klasztorny Sanahid. Oba zabytki powstały w okresie od X do XIII w. na podstawach wcześniejszych budowli z IV w. Kompleksy mają zbliżoną architekturę i zdobienia. Zespoły klasztorne były ośrodkami duchowymi, edukacyjnymi, naukowymi i kulturalnymi, a po ich działalności pozostało wiele pamiątek materialnych.

Geghard

Kolejnym obiektem objętym od 2000 r. ochroną UNESCO jest klasztor Geghar, założony podobno przez świętego Grzegorz Oświeciciela w IV w. Okres świetności monastyru przypadał na wiek XIII, kiedy to pielgrzymi przybywali do relikwii świętych Andrzeja i Jana oraz Włóczni Przeznaczenia. Zespół klasztorny składa się z kościołów i grobowców wykutych w skałach, pochodzących z XIII w.

Garni

W dolinie rzeki Azat leży wieś Garni, której największą atrakcją jest twierdza wznoszona od IX do XI w. Już w III w. p.n.e. stała tu warownia z muru cyklopowego. W kompleksie wyróżnia się wzniesiona z bazaltowych bloków przedchrześcijańska świątynia boga Mitry (I w. n.e.).<p/> 

Lokalne przysmaki

DolmaArmeńska kuchnia jest urozmaicona i smaczna, ale dość typowa dla tego regionu. Najpopularniejsze pieczywo to lawasz, wypiekany w specjalnym piecu zagłębionym w podłodze. Podaje się go do każdego posiłku, czasami zwija z farszem mięsnym lub warzywnym. Najbardziej lubiana sałatka (summer salad) to mieszanina pomidorów, ogórków, cebuli, papryki i świeżych ziół (głównie kolendry). Do popularnych zup należy barszcz. Ogromną popularnością cieszą się różnorodne dania mięsne, przyrządzane z wołowiny, wieprzowiny, baraniny, jagnięciny i drobiu. Często przygotowuje się je z dodatkiem miejscowych warzyw. Serwowany powszechnie pieczony na grillu chorawac, doprawia się bardziej lub mniej ostro w zależności od gatunku mięsa, podaje się ze smażoną cebulą lub grillowanymi pomidorami. Armeński kebab przyrządza się z mięsa mielonego. Warzywa faszeruje się mięsem i zapieka, popularne są też znane u nas gołąbki (nadzienie w kapuścianych liściach) i dolma, czyli farsz zawijany w winogronowe liście. Chasz przypomina gulasz mięsny, najczęściej jada się go w okresie zimowym. Lahmadżun to cienkie, chrupiące ciasto z warstwą różnych dodatków, z wyglądu przypominające pizzę. Armeńskie produkty mleczne są smaczne i powszechnie dostępne. Kraj słynie z upraw winogron, granatów i moreli. Najczęściej pija się kawę, herbata jest mniej popularna. W Armenii wytwarza się też dobrej jakości brandy (np. Ararat), wódki gatunkowe i ciekawe w smaku piwa. Popularnym deserem jest pachlava (grecka lub turecka baklawa) – warstwowe cieniutkie ciasto filo z dużą ilością miodu i orzechów. Ormianie jadają je zarówno na zimno, jak i na ciepło, często z gałką lodów lub bitą śmietaną.

Miejscowe ciekawostki

1. Armenia była pierwszym krajem na świecie, który już w 301 r. uznał chrześcijaństwo za religię narodową. Warto pamiętać, że Konstantyn Wielki, pierwszy rzymski cesarz, który w 313 r. wydał edykt mediolański, ochrzcił się dopiero tuż przed śmiercią w 337 r.

2. Za swego protoplastę Ormianie uważają Hajka, prawnuka Noego (według Księgi Rodzaju zbudowana przez Noego arka po potopie osiadła na górze Ararat).

3. Znane na świecie osoby pochodzenia ormiańskiego: Bułat Okudżawa (pieśniarz), Aram Chaczaturian (kompozytor), Charles Aznavour (francuski piosenkarz), Iwan Ajwazowski (malarz marynista), Cher (amerykańska piosenkarka i aktorka), Garri Kasparow i Tigran Petrosjan (szachowi mistrzowie świata), Alain Prost (francuski mistrz Formuły 1), Andre Agassi (francuski tenisista, wł. Andre Agassian), Wiktor Ambarcumian (astrofizyk), Garou (kanadyjski piosenkarz). Ormiańskie korzenie mają też znane w Polsce osoby: Ignacy Łukasiewicz (wynalazca lampy naftowej), Zbigniew Herbert (poeta), Jerzy Kawalerowicz (reżyser), Teodor Axentowicz (malarz), księża Tadeusz Isakowicz-Zaleski i Grzegorz Piramowicz, Krzysztof Penderecki (kompozytor), Robert Makłowicz (krytyk kulinarny i kucharz), Anna Dymna (aktorka), Sonia i Maja Bohosiewicz (aktorki).

4. Lawasz, tradycyjne ormiańskie pieczywo, w 2004 r. wpisano na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO. W tradycji ludowej było pieczywem obrzędowym podczas ceremonii ślubnych. Wierzono też w jego magiczną moc. Lawasz wypieka się w specjalnym glinianym piecu (tonira) w kształcie stożka, umieszczonym w podłodze. Po przygotowaniu ciasta cieniutkie placki nakłada się na formy w kształcie wałka, a następnie przykleja do ścian pieca. Piecze się bardzo krótko, zdejmując ze ścianki specjalnym narzędziem. Wypiekiem lawasz zajmują się wyłącznie kobiety, zazwyczaj organizując zbiorowy wypiek. Pieczywo można przechowywać przez kilka miesięcy.

5. Popularną przekąską są raki, gotowane z odrobiną octu, kopru i ziela angielskiego.

6. Największe w górach Kaukazu jezioro Sewan ma głębokość 83 m i 1240 km2 powierzchni.

7. Występują tu bogate złoża tufu – skały powstałej z pyłu wulkanicznego. Łatwy w obróbce, zróżnicowany kolorystycznie kamień od wieków używany jest jako materiał budowlany. Innym powulkanicznym tworem jest obsydian, czyli kawałki lawy, zastygłej po zetknięciu z wodą. Kryształy po uderzeniu rozpadają się na kawałki o ostrych krawędziach. Tę właściwość wykorzystywali już ludzie pierwotni przy konstruowaniu prostych narzędzi, a współcześnie z obsydianu wytwarza się m.in. biżuterię.

Jolanta Bąk