Jadę do Meksyku! – Michoacán i Dolina Oaxaki

Wyprawa na najmłodszy wulkan świata. Święto Zmarłych u Tarasków na wyspie Janitzio. Piramidy w Monte Albán. Koncerty na marimbach na placu w Oaxace. A w restauracji: gulasz z iguany, do tego pieczone świerszczyki, do picia czekolada posypana mróweczkami i kieliszek mezcalu, raczej już bez gusanito.

MEKSYK

(pow. 1 972 550 km²; republika federalna składająca się z 31 stanów i jednostki administracyjnej zwanej Dystryktem Federalnym, czyli Miasto Meksyk; ludność ponad 112 mln ) leży w Ameryce Północnej i częściowo w Środkowej, nad Oceanem Spokojnym, Zatoką Meksykańską Oceanu Atlantyckiego i nad Morzem Karaibskim. Sąsiaduje ze Stanami Zjednoczonymi na północy i z Gwatemalą i Belize na południu. Oficjalna nazwa: Meksykańskie Stany Zjednoczone. Językiem urzędowym jest hiszpański, 63 języki indiańskie mają konstytucyjny status języków narodowych, ponadto istnieją liczne ich dialekty. Metysi, potomkowie hiszpańskich kolonizatorów i Indian, stanowią 60% ludności, potomkowie Hiszpanów i innych przybyszów z Europy 10%, reszta to Indianie różnych kultur. Do Metysów zalicza się również rasy mieszane – są to potomkowie sprowadzonych do Meksyku czarnych niewolników, którzy łączyli się z ludnością indiańską, metyską i białą. Spośród Indian najliczniejsi są Nahuas (Aztekowie) mówiący językiem náhuatl (w stanach Puebla, San Luis Potosí, Hidalgo, Guerrero), Otomí (stan Meksyk), Majowie (głównie półwysep Jukatan), Zapotekowie i Mixtekowie (stany Oaxaca, Puebla, Guerrero), Huástekowie (San Luis Potosí), Totonakowie (stan Veracruz), Tzotzilowie (Chiapas) Huicholowie (stan Jalisco). Wszystkie te narody przed wiekami tworzyły odmienne wspaniałe kultury. Dominującą religią jest katolicyzm (90%), pozostała część ludności należy do Kościołów protestanckich (5%) i innych wyznań chrześcijańskich (5%). Katolicyzm, głównie wśród ludności indiańskiej, pozostaje w ścisłym związku z reliktami prastarych wierzeń, co jest szczególnie widoczne podczas obchodów świąt ku czci świętych patronów, którym wciąż towarzyszą dawni bogowie.

Kiedy jechać?

W stanie Michoacán panuje klimat umiarowany, lata są ciepłe, w wyższych rejonach gór Oaxaki (Sierra Madre) zimą jest chłodno, cały rok ciepło w dolinach i nad morzem.

Potrawy, smakołyki, napoje

pescado blanco z jeziora Pátzcuaro (biała ryba), sabana („prześcieradło” – ogromny cieniutki plaster smażonej wołowiny), kolorowe sosy moles (na bazie różnych papryczek chile z dodatkami: negro, blanco, amarillo, coloradito, verde – czarny, biały, żółty, czerwony, zielony), chiles rellenos oaxaqueños (nadziewane papryczki chile, rosnące tylko w stanie Oaxaca), carne asada (mięso z rusztu), guajolote en mole (indyk w sosie mole), calamares en su tinta (mątwy w sosie własnym), chapulines dorados (pieczone... świerszczyki), salsa de hormiga chicatana (sos z dużych latających mrówek – łac. Atta cephalotes i Atta mexicana i inne; także mrówki pieczone, smażone, w zupie, tortilli, do gorącej czekolady), gusanos de maguey fritos (smażone gąsieniczki żerujące na liściach agawy), salsa de gusanos de maguey (sos z gąsienic), caldo de nopales (rosół z liśćmi opuncji), sopa de mariscos (zupa z owoców morza), guiso de iguana (gulasz z iguany); słodycze w Museo de Dulces (Morelia), różne rodzaje lodów, soki owocowe, m.in. z owoców opuncji, mieszany z orzechów i owoców opuncji, tejate (napój z kakao i kukurydzy), chocolate oaxaqueño (gęsta czekolada na gorąco), tabliczka czekolady (twarda masa z mielonych ziaren kakao, migdałów i lasek cynamonu; rozpuszczona we wrzącej wodzie lub mleku i następnie ubita to czekolada do picia; dodatek do sosów, np. mole), mocny mezcal oaxaqueño.

Wyjątkowe zakupy:

w wioskach Purépecha, rynek w Santa Clara del Cobre, Casa de los Once Patios (Dom z Jedenastoma Dziedzińcami) i rynek miejski w Pátzcuaro, placyki targowe w Monte Albán i Mitli (figurki bóstw, kopie dawnej biżuterii, tkaniny), mercados (place targowe) w mieście Oaxaca.

MICHOACÁN

Z Morelii, stolicy stanu Michoacán, są organizowane wycieczki do najciekawszych atrakcji: najmłodszego wulkanu świata i wpisanego na listę UNESCO Rezerwatu Biosfery Motyla Monarchy (Reserva de la Biosfera de la Mariposa Monarca; pow. 56 tys. ha). Miliony monarchów (Danaus plexippus), pomarańczowo-czarnych z białymi kropkami, oblepia drzewa w lasach rezerwatu (od października do marca). Liści nie widać, las zmienia barwę na pomarańczową, często łamią się gałęzie pod ciężarem motyli. Wulkan Paricutín (obecnie 3170 m n.p.m.) urodził się 20 lutego 1943 r. na kukurydzianym polu, wyskakując ze szczeliny... Rósł – wybuchając i wylewając ognistą lawę – do 1952 r. Zakrył lawą i popiołem dwie wioski Indian Purépecha, którzy, wziąwszy z sobą cudowną figurę Chrystusa, powędrowali w miejsce ewakuacji. Z zalanej lawą Parangaricutirimícuaro i kościoła pozostała tylko wyższa część dzwonnicy. Miejscowość zasłynęła również z łamańców językowych. Zanim polski turysta zacznie zadręczać Meksykanów „szosą suchą”, niech spróbuje bez zająknienia wypowiedzieć zdanie: „Los parangaricutirimicuaros van a parangaricutimirizar con un parangaricutirimicuizador a todos los parangaricutirimiacuaros” (podany przykład jest najkrótszym i najłatwiejszym do wymówienia zdaniem z licznych łamańców z nazwą wioski. Zdanie znaczy: „Parangaricutirimicuarowie będą parangaricutimirizować parangaricutirimicuizatorem wszystkich Parangaricutirimiacuarów.).

Morelia

Przy głównym placu arystokratycznego kreolskiego miasta wznosi się budowana przez ponad 100 lat katedra, co widać w następujących po sobie stylach: herreresco (od Juana de Herrera, XVI-wiecznego architekta aktywnego w epoce Filipa II; surowy styl renesansowy), meksykańskiego baroku i klasycyzmu. Zachowała się figura Pana Zachrystii, przedstawiająca króla Filipa II, zrobiona z masy kukurydzianej przez artystę z ludu Tarasków. Kukurydziane figury Chrystusa i świętych oraz i inne dzieła sztuki Tarasków prezentują Museo de Arte Colonial i Museo Regional Michoacano, gdzie warto obejrzeć malowidła ścienne miejscowego artysty A. Zalce, przedstawiające z jednej strony meksykańskich bohaterów, a z drugiej drani. Ogromny mural tego artysty zatytułowany Gente y paisaje de Michoacán (Ludzie i pejzaże Michoacánu) zdobi ściany barokowego Palacio de Gobierno (Pałac Rządowy). W mieście wyróżnia się 1700-metrowy akwedukt z 253 łukami, zbudowany w połowie XVIII w. Sklepiki poszczególnych wiosek Tarasków mieszczą się w Casa de Artesanías (Dom Rzemiosł) w dawnym klasztorze. Museo de Dulces (Muzeum Słodyczy, avenida ) wpędza w depresję: nie da się zjeść tego wszystkiego (300 specjałów!). Wypieki i rozmaite masy owocowe (ates) są robione ściśle według receptur mniszek dominikanek z klasztorów w Morelii i Pátzcuaro.

Jezioro Pátzcuaro

Nad jeziorem (dł. wybrzeża 55 km) i w okolicach leżą wioski Purépechas, specjalizujące się w różnych rzemiosłach artystycznych: Ihuatzo (tule – wyplatane z trzciny figurki zwierząt), Cuanajo (rzeźbione i malowane meble, główne motywy: słońce, księżyc, papugi, rośliny, twarze), dawna stolica królestwa Tarasków Tzintzunzan (tkaniny, ceramika, plecione ze słomy figury świętych i kosze, rzeźby w drewnie, figury Chrystusa z masy z łodyg kukurydzy), miasto kowali Santa Clara del Cobre (artystyczne wyroby z miedzi, naczynia). Dla turystów organizowane są przejażdżki łodzią wzdłuż brzegów jeziora i do siedmiu wysp.

Wyspa Janitzio

W okresie Święta Zmarłych do wioski Tzintzuntzan (w j. purépecha – „miejsce kolibrów”) i na wyspę Janitzio przybywają turyści z całego świata. Mieszkańcy, głównie Purépechas, przychodzą na cmentarz, by czuwać przez całą noc przy grobach, ozdobionych flores de los muertos – kwiatami umarłych (aksamitka, łac. Tagetes). Zapalają świece, rozkładają na grobach potrawy i napoje i ucztują wspólnie z duszami swych krewnych, które pojawiają się po usłyszeniu kościelnych dzwonów. Stożkowata wyspa jaśnieje blaskiem świec, słychać śpiewy Purépechas. Turyści gromadzą się w zaimprowizowanych barach i restauracjach pod namiotami. Panoramę jeziora można podziwiać z punktu widokowego w pięści J.M. Morelosa, bohatera wojny o niepodległość, którego olbrzymi pomnik (wewnątrz liczne murale ze scenami historycznymi) stoi na szczycie Janitzio.

Miasto Pátzcuaro

Przed przybyciem Hiszpanów w 1522 r. było pierwszą stolicą królestwa Tarasków, łączącego różne plemiona Purépechas, przeniesioną następnie do Tzintzuntzan. Casa de los Once Patios (Dom z Jedenastoma Dziedzińcami), zespół kolonialnych budynków łączących się z dawnym klasztorem Dominikanek, zajmują warsztaty rzemiosła artystycznego i sklepy. Museo de las Artes Populares (Muzeum Sztuk Ludowych), w XVI-wiecznym budynku kolegium, prezentuje sztukę prekolumbijską i współczesną. Purépechas darzą szczególnym kultem wykonaną z masy z łodyg kukurydzy figurę Matki Boskiej w XVI-wiecznej bazylice.

OAXACA

Przez cały rok czynne są resorty hotelowe nad ciepłym przez cały rok wybrzeżem Oceanu Spokojnego w stanie Oaxaca. Najbardziej znane kurorty Puerto Escondido i Puerto Ángel oraz miejscowości nad Przesmykiem Tehuantépec oferują wspaniałe wakacje z wszelkimi rozrywkami, ponadto wycieczki do stanowisk archeologicznych i do wiosek różnych grup etnicznych.
W zdominowanym przez Metysów i grupy etniczne stanie Oaxaca mieszka najmniej ludności pochodzenia hiszpańskiego (ok. 3% białych). Ludność należąca do 16 grup językowych dzieli się w obrębie tych grup na mniejsze społeczności mówiące dialektami oraz zachowujące własne tradycje, ubiory i obyczaje. Najliczniejsi są Zapotekowie i Mixtekowie, potomkowie starożytnych mieszkańców tych ziem. Zapotekiem był Benito Juárez, prezydent Meksyku. Oryginalną pamiątką z Oaxaki będzie ceramika z czarnej gliny, także figurki i reprodukcje posążków bogów dawnych kultur oraz tkaniny farbowane koszenilą.

Monte Albán

Bini zaá (w j. zapoteca „ludzie z chmur”), nazwani przez Azteków Zapotekami (w j. náhuatl „ludzie z zapote”; zapote – wiecznozielone drzewo z jadalnymi owocami), osiedlili się w Dolinie Oaxaki ok. 1200 r. p.n.e. W tym okresie, zwanym preklasycznym, kultura olmecka, której symbolem są ogromne bazaltowe głowy o negroidalnych rysach twarzy, osiągnęła już apogeum rozwoju. Zapotekowie używali kalendarzy Olmeków (religijny miał 260 dni, astronomiczny 365 dni), ulepszyli ich pismo (system kropek i kresek; nadal nieodczytane), korzystali z osiągnięć w dziedzinie architektury i rzeźby. Państwo Zapoteków miało charakter teokratyczny – najwyższą władzę sprawowali uczeni kapłani, którym podlegała kasta wojowników. Nie prowadzili wojen, koncentrując się na praktykach religijnych i sztuce, utrzymywali kontakty z Olmekami, Majami i państwem Teotihuacánu (wymiana handlowa i kulturalna). Kapłani zapoteccy byli dobrymi astronomami i inżynierami, o czym świadczy wyjątkowe wśród kultur Mezoameryki obserwatorium astronomiczne, wzniesione na podstawie trójkąta, oraz piramidy stawiane na dużych tarasach, zabezpieczających przed skutkami trzęsienia ziemi. Zapotekowie pierwsi wprowadzili obrzędową grę w piłkę (juego de pelota), w której kapitan zwycięskiej drużyny był składany bogom w ofierze. Kultura zapotecka najprężniej rozwijała się w okresie klasycznym (200 r. p.n.e.–800 r. n.e.); już przed II w. p.n.e. na ściętych wierzchołkach gór wznosiły się świątynie i pałace, przebudowywane i upiększane w następnych wiekach. W teokratycznym Monte Albán mieszkali tylko kapłani i dowódcy wojskowi, a ludność (ok. 25 tys. pomiędzy III i VII w.), która je obsługiwała (artyści, rzemieślnicy, dostawcy, wykwalifikowani robotnicy) w budynkach na tarasach wokół miasta. Wskutek przemian społecznych ok. VIII w. nastąpił upadek wielkich ośrodków religijnych. Opustoszało miasto Monte Albán, ludność przenosiła się do nowych osad, ponadto ok. 1100 r. na ziemie Zapoteków wtargnęli wojowniczy Mixtekowie – „ludzie z deszczu”. Zajęli Monte Albán, przywłaszczyli sobie sakralne budowle Zapoteków, a także ich sztukę i kulturę, jednak architekci i rzeźbiarze mixteccy nigdy nie dorównali artystom zapoteckim. Po 1350 r. Dolinę Oaxaki opanowali Aztekowie, a na początku XVI w. Hiszpanie. (Z chwilą przybycia hiszpańskich konkwistadorów w Dolinie Oaxaki mieszkało ok. 700 tys. Indian, w pierwszych latach XVIII w. było ich tylko ok. 25 tys.) Oprócz piramid schodkowych, boiska do rytualnej gry w piłkę, dziedzińców z wyrytymi postaciami (tzw. tancerzy), steli z zapoteckimi inskrypcjami, które stanowiły kronikę najważniejszych wydarzeń w państwie, turyści mogą też zwiedzać grobowce. Skarby (posążki z kamieni szlachetnych i półszlachetnych, złota i srebrna biżuteria) w nich znalezione znajdują się w Museo Regional de Oaxaca w mieście Oaxaca. Pozostały urny z figurami bóstw zapoteckich i mixteckich – bóg deszczu Cocijo, bóg plonów i płodności Cozobi, bóg ognia i zasiewów Xipe-Tótec (Nasz Pan Obdarty ze Skóry) – i malowidła wykonane przez artystów mixteckich, zdradzające wpływ kultury Teotihuácanu (zob. Jadę do Meksyku! – stolica i okolice). MitlaMitlę (w j. Azteków, náhuatl, Miejsce Umarłych) założyli Zapotekowie ok. V/VI w., tam też przenieśli się po opuszczeniu Monte Albán ok. VIII/IX w. Miasto rozwijało się także po przybyciu Mixteków w XIV w., Azteków w 1494 r. i Hiszpanów na początku XVI w. Pałace wyższych i niższych kapłanów wzniesiono na platformach przy trzech dużych kwadratowych dziedzińcach. Z korytarza na końcu Sali Kolumnowej (dł. 38 m, z 6 grubymi kolumnami) wchodzi się do czterech sal, których mury, wykonane z szlifowanych kamiennych ciosów, zdobią wypukłorzeźbione kamienne mozaiki o formach geometrycznych (14 wzorów, m.in. plecionki, romby, zygzaki), mających znaczenie symboliczne, odnoszące się do bóstw i żywiołów. Na ścianach krypt w zespole budowli ceremonialnych zachowały się barwne mozaiki ze scenami obrzędowymi. Pomiędzy budowlami północnymi, z resztkami czerwonej farby na murach, stoi zbudowany przez Hiszpanów w 1590 r. kościół z czerwonymi kopułami.

Arbol del Tule

Wciąż zielony dwutysiąclatek, wysoki (40 m), bardzo gruby (42 m w obwodzie), ciężki (636 ton), zwany w j. náhuatl ahuehuete („stare drzewo z wody”; łac. Taxodium mucronatum, cypryśnik meksykański), a także cyprysem Moctezumy, rośnie przy kościele Santa María del Tule (tule znaczy „łodyga”) w zamieszkanej przez Zapoteków miejscowości o takiej samej nazwie (za miastem Oaxaca przy drodze do drugiej stolicy dawnych Zapoteków, Mitli). Zasadził je bóg wiatru, wędrowców, szczęśliwych podróży i bogactwa, Pese, obok miejsca składania ofiar, na którym Hiszpanie zbudowali kościół.

Oaxaca

Miasto założył w 1487 r. władca imperium Azteków, Ahuízotl (odważny wojownik, świetny administrator i dyplomata), żeby mieć na oku swego zięcia Cocijoezę, króla Zapoteków (ostatniego), z którym zawarł przymierze. Zapotekowie wojowali z Mixtekami i szukali wsparcia u Hiszpanów, przybyłych w Dolinę Oaxaki w 1521 r. z nadzieją znalezienia złota. Sprytni Mixtekowie, nie chcąc dopuścić do walki z mocniejszym przeciwnikiem, porwali Donají, córkę Cocijoezy, i zaprowadzili do pałacu w Monte Albán. Zapotekowie próbowali ją odebrać, jednakże omyłkowo została złożona na ołtarzu ofiarnym – co już wcześniej przewidzieli kapłani, gdyż jej losy wyczytali w gwiazdach. Po długich poszukiwaniach znaleźli Zapotekowie odciętą głowę księżniczki. Z ucha wyrastał kwiat lilii. Zakochany w Donají książę mixtecki sprawiedliwie rządził ludem Zapoteków i Mixteków. Głowa Donají z lilią w uchu jest herbem miasta Oaxaki, a jej dzieje przedstawia każdego roku Ballet Folclórico de Oaxaca podczas święta Guelagetza, najważniejszej imprezy kulturalnej w Meksyku. Hiszpanie złoto znaleźli, lwią część wysłali cesarzowi Karolowi V (król Hiszpanii Karol I), za co ponownie założone miasto Oaxaca zostało uhonorowane w 1532 r. tytułem „Muy Noble y Leal” (Bardzo Szlachetne i Lojalne), a konkwistador Hernán Cortés otrzymał tytuł markiza Doliny Oaxaki wraz z pokaźną encomiendą (przydziałem ziem i Indian). Zadrzewiony duży zócalo (plac) otaczają kawiarniane ogródki, muzycy na wysokiej estradzie pod baldachimem wygrywają na marimbach (rodzaj ksylofonu) oaxakeńskie melodie, zielenią się mury XVI-wiecznej katedry, arkadowych pasaży (z kawiarniami i barami), Pałacu Rządowego, przy którym odbywa się wieczorna ceremonia opuszczenia flagi. Barokowe kościoły z repliką retabulum w środkowej części fasady, dawne klasztory, w których pomieszczono muzea, rezydencje kolonialne są zbudowane z zielonkawego kamienia. Museo Regional de Oaxaca, we wspaniałym XVII-wiecznym klasztorze dominikańskim, prezentuje wyposażenie grobowca nr 7 z Monte Albán (m.in. ponad 500 sztuk biżuterii z cennych kruszców i kamieni), Museo de Rufino Tamayo – sztukę kultur meksykańskich sprzed konkwisty.

Święto Guelaguetza

Organizowane przez władze miasta, odbywa się na stadionie (15 tys. miejsc) na Cerro de Fortín (Fortowe Wzgórze) pomiędzy dwoma poniedziałkami po 16 maja.
Wybrane zespoły z wiosek z siedmiu regionów Oaxaki prezentują swoje tańce i obrzędy, świętu towarzyszą różne imprezy, na przykład... wybór miss piękności (kandydatki, zazwyczaj nieznające żadnego języka grup etnicznych regionu, noszą konkursowe ubiory bogini Centéotl). Barwne stroje, muzyka, wymyślna choreografia oczywiście zachwycają, tylko to już nie jest ta oryginalna guelaguetza, jako że korzyści (materialne i polityczne) osiągają politycy ubiegający się o władzę.
Guelaguetza w języku Zapoteków znaczy „uczestnictwo i wzajemność” w życiu społeczności. Gdy para bierze ślub, rodzi się dziecko, ktoś umiera, sąsiedzi przynoszą dary i wspólnie z krewnymi uczestniczą w uroczystości. Wielka guelaguetza w czasach prehiszpańskich wiązała się z obrzędami ku czci bogini niedojrzałych ziaren kukurydzy, Centéotl. Boginię reprezentowała wskazana przez kapłanów dziewczyna, która otrzymywała atrybuty bogini i jej ubiór z kukurydzianych liści. Na ołtarzu składano świeże ziarna (elote), potrawy i napoje i po rytualnych tańcach zasiadano do uczty. Hiszpanie zmienili datę tych obrzędów na 16 maja, święto Santa María del Carmen (MB z Góry Karmel; „Carmen” jest hiszpańskim przekształceniem). W okresie kolonii procesje kościelne w tym dniu łączyły się z indiańskimi obrzędami, a w drugiej połowie XX w. powstała wielka impreza turystyczno-polityczna.

Zofia Siewak-Sojka