Jadę do Meksyku! – Jukatan

Łyk rytualnego sacab, kąpiel w towarzystwie rekina wielorybiego, spotkanie z astronautą w Palenque; spacer w paszczy zezowatego potwora w Chicanná; tajemnicze studnie Majów; niezapomniana noc, gdy ożywa wspaniałe miasto Chichén Itzá; Noce Serenady i dyskoteki w Méridzie...

MEKSYK

(pow. 1 972 550 km²; republika federalna składająca się z 31 stanów i jednostki administracyjnej zwanej Dystryktem Federalnym, czyli Miasto Meksyk; ludność ponad 112 mln ) leży w Ameryce Północnej i częściowo w Środkowej, nad Oceanem Spokojnym, Zatoką Meksykańską Oceanu Atlantyckiego i nad Morzem Karaibskim. Sąsiaduje ze Stanami Zjednoczonymi na północy i z Gwatemalą i Belize na południu. Oficjalna nazwa: Meksykańskie Stany Zjednoczone.
Językiem urzędowym jest hiszpański, 63 języki indiańskie mają konstytucyjny status języków narodowych, ponadto istnieją liczne ich dialekty. Metysi, potomkowie hiszpańskich kolonizatorów i Indian, stanowią 60% ludności, potomkowie Hiszpanów i innych przybyszów z Europy 10%, reszta to Indianie różnych kultur. Do Metysów zalicza się również rasy mieszane – są to potomkowie sprowadzonych do Meksyku czarnych niewolników, którzy łączyli się z ludnością indiańską, metyską i białą. Spośród Indian najliczniejsi są Nahuas (Aztekowie) mówiący językiem náhuatl (w stanach Puebla, San Luis Potosí, Hidalgo, Guerrero), Otomí (stan Meksyk), Majowie (głównie półwysep Jukatan), Zapotekowie i Mixtekowie (stany Oaxaca, Puebla, Guerrero), Huástekowie (San Luis Potosí), Totonakowie (stan Veracruz), Tzotzilowie (Chiapas) Huicholowie (stan Jalisco). Wszystkie te narody przed wiekami tworzyły odmienne wspaniałe kultury. Dominującą religią jest katolicyzm (90%), pozostała część ludności należy do Kościołów protestanckich (5%) i innych wyznań chrześcijańskich (5%). Katolicyzm, głównie wśród ludności indiańskiej, pozostaje w ścisłym związku z reliktami prastarych wierzeń, co jest szczególnie widoczne podczas obchodów świąt ku czci świętych patronów, którym wciąż towarzyszą dawni bogowie

Kiedy pojechać?

Zawsze jest ciepło, pora deszczowa trwa od połowy sierpnia do połowy października (zwykle padają obfite deszcze po południu).

Potrawy, smakołyki, napoje

burritos al aguacate (placek pszenny z awokado), crema de calabacitas (kremowa zupa z cukini), chocolomo (danie z wołowiny), chiles rellenos (papryczki nadziewane mięsem z rekina), frijol con puerco (wieprzowina z fasolą), panuchos (ciasto z pastą fasolową i mięsem), puchero (gulasz z wieprzowiny, karczochów, dyni, ziemniaków, kwaśnych pomarańczy), poc-chuc (wieprzowina marynowana w soku pomarańczowym i pieczona), mucbil pollo (kukurydziane ciasto faszerowane kurczakiem), papatdzul (nadziewane tortille nadziewane jajkiem i polane gęstym sosem z dyni), chenculbaj (tamal nadziewany fasolą), tzi-tzi-ché (miód wytwarzany z płatków tych kwiatów), tamarindo (napój z owoców tamaryndowca), agua de chaya (napój z owocu chaya), sacab (napój z mielonej kukurydzy; był i jest rytualnym napojem Majów związanym z uprawą kukurydzy).

Wyjątkowe zakupy

stoiska puszczańskich Indian Lakandonów w Palenque, sklepiki w Chichén Itzá, Bazaar de Artesanías i niedzielne targowisko Mérida en Domingo w Méridzie.

Atlantyckie wybrzeże

Turyści, którzy marzą o spokojnym wypoczynku na Jukatanie, wybierają niewielkie, odosobnione pensjonaty przy białych plażach wybrzeża Oceanu Atlantyckiego (Zatoki Meksykańskiej). Najmodniejszym ośrodkiem z ładnymi resortami hotelowymi jest Isla del Carmen, dalej w kierunku Ciudad de Campeche pojawiają się plaże Sabancuy, Punta Xen, gdzie wygrzewają się ogromne żółwie morskie, i tropikalne plaże Punta Seyba i Playa Bonita. Park Narodowy Celestún chroni lęgowiska żółwi morskich, gniazdują tu flamingi i ptactwo morskie. Plaże w Progreso ciągną się przy najdłuższym w Meksyku molo (6,5 km). Przy Holbox łączą się wody Atlantyku z wodami Morza Karaibskiego. Turyści przyjeżdżają tu ze względu na towarzystwo sympatycznych rekinów wielorybich. W lagunie pomiędzy stałym lądem a brzegami wyspy brodzą różowawe flamingi. MAJOWIE „I wędruje lud Maja drogami bezkresnymi i wie, że uwolnienie jego u końca drogi, a kiedy tam przybędzie, odnajdzie ślad utracony.” (Ermilio Abreu Gómez, Canek. O bohaterze narodu Majów)
Terytorium zamieszkane przez Majów, zwane Mayab, obejmuje część stanu Chiapas, a na Półwyspie Jukatańskim stany Campeche, Quintana Roo i Jukatan, ponadto tereny w Gwatemali i Belize.
Głównymi ośrodkami kultury Majów w Chiapas były rywalizujące z sobą Palenque i Yaxchilán, któremu mniejsze miasta w rejonie rzeki Usumacinta placiły daniny. W północnej i południowej części półwyspu rozwijały się trzy style architektoniczne zwane Puuk (strefy archeologiczne Uxmal, Sayil, Kabah), Chennes i Río Bec. Cechy charakterystyczne stylu regionu Río Bec są zauważalne także w budownictwie w regionach Chennes i Puuk: fasada budowli, wyraźnie podzielona na trzy poziomy, symbolizuje Niebo, Ziemię i Zaświaty. Wejście tworzy ogromna maska zoomorficzna przedstawiająca bóstwo, mury zdobią ciągi obramień z maskami oraz paneli z wzorami geometrycznymi i krzyżami.
Chichén Itzá, w stanie Yucatán, pod koniec okresu postklasycznego zdominowała pozostałe ośrodki na Jukatanie.
Majowie ulepszyli kalendarz Olmeków, opracowali pismo ideograficzno-fonetyczne (ok. 500 symboli), a także zapis liczb w systemie kresek i kropek. Mając takie narzędzia, utrwalali na kamiennych elementach budowli oraz na stelach ważne wydarzenia w swych państwach i w kosmosie (np. wyliczenia przewidujące zaćmienia Słońca, ruchy planet). Czas Majowie obliczali w systemie Długiej Rachuby w cyklu wynoszącym 5125 lat; cykl rozpoczął się 13 sierpnia 3114 r. p.n.e., a skończy 21 grudnia 2012 r. Ważniejsi bogowie Majów „Jakiż twór ukształtować nam trzeba, żeby czcił dni nasze i modlił się do nas?” (Popol Vuh, święta księga Majów)
Świat według Majów miał środek zielony i cztery kierunki: wschód (czerwony), południe (żółte), zachód (czarny), północ (biała); 13 było sfer nieba i 9 podziemi w Xibalbá, do których zstępowali zmarli, odprowadzani przez xoloescuintle (bezwłosy pies rasy meksykańskiej). Hunab Kú (Jedyny Bóg) – stwórca wszystkich rzeczy, pan bogów i ludzi; niewidoczny, nie był przedstawiany pod żadną postacią.
Itzamná (syn Hubab Kú) – pan nieba, nocy i dnia; bóg cywilizator: dał ludziom pismo i kalendarz.
Kinich Ahau (syn Itzamná) – bóg Słońca.
Ixchel (małżonka Itzamná) – bogini Księżyca, wód, tkactwa, opiekunka ciężarnych kobiet.
Chac – bóg deszczu, czterech stron świata i urodzaju; bóg cywilizator: nauczył ludzi rolnictwa.
Kukulkán (Upierzony Wąż) – odpowiednik Qutzalcóatla, tolteckiego boga cywilizatora, który przybył do Mayab z Toltekami.
Yum Kaak – bóg kukurydzy i wojny.
Ah Puch – bóg śmierci, władca Xibalbá.
Ixtab – bogini upuszczania krwi i rytualnych samobójstw.
Ek Chuah – pan kakao, patron kupców (także bóg Yozotoy).
Kakupakat – bóg wojny.

PALENQUE

Majowie swoje miasto, położone wśród rzek, strumieni i wodospadów (najpiękniejsze Misol Ha i Cascada del Agua Azul – Wodospad Niebieskiej Wody), nazwali Lakam Ha (Wielka Woda). Hiszpańska nazwa pochodzi od pobliskiej osady Palenque (hiszp. „palisada”), założonej w 1567 przez mnicha Pedra L. de la Nada; inny mnich w XVIII w. napisał w swej książce, że Palenque była stolicą zaginionej Atlantydy. W latach 1831 i 32 w świątyni na szczycie piramidy mieszkał hrabia Frederic Waldeck; wkrótce Europa podziwiała jego fantazyjne rysunki, przedstawiające architekturę i rzeźbę w Palenque na podobieństwo sztuki... grecko-rzymskiej i egipskiej. W XX w. Erich von Däniken zobaczył na płycie sarkofagu w Palenque – astronautę w startującej rakiecie...

Dzieje Palenque

Pierwsza osada w miejscu obecnej Palenque powstała ok. III – I w. p.n.e.; pierwszym znanym historycznym władcą regionu B’akaal (Kość-Ziarno) ze stolicą w Lakam Ha (Wielka Woda) był K’uk B’alam (431–435), a ostatnim Pakal IV (początek panowania 799 r.). Od VIII w. władzę sprawowali arystokraci; w IX w. Palenque była jeszcze ważnym ośrodkiem religijnym, z czasem miasto, grabione przez władców Toniná, opustoszało, a gdy przybyli Hiszpanie w XVI w., zastali niewielkie skupiska rolnicze. Wkrótce okazałe budowle, wzniesione przez dwóch potężnych ajawów (władców), Pakala Wielkiego (panował w latach 615–683) i Chana B’alama II (683–702), wchłonęła gęsta tropikalna puszcza. W 599 i 611 r. wojownicy królestwa Calakmul, którego ajawowie uważali się za prawdziwych nosicieli boskiej krwi (zob. niżej Świątynia Liściastego Krzyża), zniszczyli Wielką Wodę. Pakal Wielki w miejscu wcześniejszych budowli wzniósł nowe, jeszcze wspanialsze.

Budowle

Stolica królestwa, z pałacami, świątyniami i budynkami mieszkalnymi, zajmowała w czasach Pakala Wielkiego (pan. 615–683), obszar ok. 25 km². Do tej pory wydarto puszczy kilkadziesiąt budowli na terenie 2,5 km². Strefa archeologiczna Palenque została wpisana na listę UNESCO.
W centrum przy Wielkim Placu (Gran Plaza) wyróżnia się Pałac (El Palacio), zespół budowli na sztucznym tarasie, połączonych ciągiem dziedzińców i korytarzy. Z górnego piętra czteropoziomowej wieży Pałacu obserwowano podczas zimowego przesilenia 21 grudnia słońce zachodzące tuż na linii dachu Świątyni Inskrypcji. Promienie, wpadając przez specjalnie skonstruowany otwór, przeświecały boczną ścianę, a następnie, gdy słońce kryło się za horyzontem, schodziły w dół w stronę ukrytej w podziemiach krypty Pakala Wielkiego. Na Owalnej Tablicy (Tabla Oval) w pałacowym budynku E przedstawiono scenę przekazywania władzy Pakalowi w 615 r. przez rządzącą do tej pory jego matkę. Sak K’uk w królewskim pióropuszu na głowie, stoi przy tronie ozdobionym głowami dwóch jaguarów, na którym siedzi syn, przybrany rytualnymi królewskimi klejnotami. Pomieszczenia pałacowe miały świetliki i wentylację, a także bieżącą wodę ze strumienia Otolum, płynącego przez główny sklepiony kamienny akwedukt, zbudowany pod Wielkim Placem.
Zespół trzech świątyń w północnej części Wielkiego Placu, zwany Grupą Krzyża (Grupo de la Cruz), uświetnia panowanie Chana Bahluma II, syna Pakala Wielkiego. Wizerunki Chana w świątyniach ukazują go w różnych etapach życia, od młodzieńca do starca, a „krzyżami” są tutaj święte drzewa wszechświata (zob. niżej Święta ceiba Majów). Świątynia Słońca (Templo del Sol; 690 r.) ma najlepiej zachowany grzebieniasty dach, charakterystyczny dla budowli w Palenque. Rzeźbienia w stiuku przedstawiają ubóstwionego Pakala przekazującego synowi atrybuty władzy, z zapisaną datą tego rytuału: 684 r.
Świątynia Liściastego Krzyża (Templo de la Cruz Foliada) najlepiej wyraża kult dynastii oraz stosowanie przez jej dwóch władców, Pakala i Chana, afirmacji nieprzerwanej „boskiej krwi”, czyli utrwalanie przekonania o ciągłości dziedziczenia przez dynastię boskiego pierwiastka. Taka konieczność istniała, ponieważ królowie potężnego Calakmul uważali się za jedynych prawdziwych nosicieli boskiej krwi, przez co uzurpowali sobie prawo do tronu w Palenque. Wojny pomiędzy różnymi państwami Majów, które w końcu doprowadziły do zniszczenia ich wspaniałej cywilizacji, były zatem wojnami o krew. Na jednym z paneli przedstawiono boga K’awiila i datę jego urodzenia w 2360 r. p.n.e. Od jego potomka miała wywodzić się dynastia władców Palenque. Był K’awiil także bogiem rolnictwa i kukurydzy, darzonej przez Majów szczególną czcią. Święte drzewo wszechświata, łączące Zaświaty, Ziemię Żywych i Świat Niebiański, obrasta liśćmi kukurydzy, wydającej plon: kolby w kształcie ludzkich głów, gdyż z kukurydzy bogowie stworzyli pierwszych ludzi. K’awiila czczono upuszczaniem krwi – stąd scena, w której Pakal podaje swemu następcy narzędzie do tego rytuału.
W największej z świątyń Grupy Północnej (Grupo Norte), zwanej Świątynią Hrabiego (Templo del Conde; 647 r.), mieszkał ekscentryczny hrabia Waldeck. Obok widać boisko do rytualnej gry w piłkę z 250 r. Zespoły budowli C i B w grupie północno-wschodniej powstały w latach 770 – 850; wtedy już władzę w królestwie Palenque sprawowali rywalizujący z sobą arystokraci. Pobliską Łaźnię Królowej (Baños de la Reina) tworzą malownicze kaskady. Ścieżka przy strumieniu Otolum prowadzi w głąb puszczy do „dzielnicy mieszkaniowej” Grupy Nietoperzy (Grupo de los Murciélagos) i Mostu Nietoperza (Puente del Murciélago). W pobliskim Museo de Sitio (Muzeum Strefy Palenque) można dokładnie obejrzeć replikę krypty Pakala ze słynną pokrywą sarkofagu. Obok muzeum są kawiarnie i sklepy z pamiątkami.

Świątynia Inskrypcji

Najwspanialsza i najsłynniejsza budowla w Palenque, Templo de las Inscripciones, to pięknie ilustrowana księga dziejów i mitów dawnych mieszkańców tego niezwykłego miejsca. Niegdyś cała była czerwona, tak jak wszystkie budynki w mieście, i z tej czerwieni wyłaniały się żółte i niebieskie barwy rzeźbionych stiuków.
Budowę rozpoczął w 675 r. Pakal Wielki. Schodkowa piramida (wys. 22,8 m, szerokość u podstawy 23,4 m), złożona z ośmiu platform, została wzniesiona na uformowanym z kamieni sztucznym tarasie na naturalnym wzgórzu. W części środkowej struktury umieszczono schody biegnące przez wszystkie platformy aż na ostatnią górną, na której stoi masywny cokół, a na nim świątynia sklepiona betonowym stropem (beton to nie współczesny wynalazek, używali go również Rzymianie), nakrytym mansardowym dachem, ozdobionym grzebieniastym szczytem. Do świątyni prowadzi osiem stopni. Sześć filarów tworzy portyk, zdobiony rzeźbieniami w stiuku, w głębi są trzy sale i w tej środkowej znajduje się skarb Palenque: trzy wapienne tablice ze znakami dat kalendarzowych i 620 glifami, opowiadającymi dzieje palenqueńskiej dynastii, a także historię stworzenia świata; ponadto uwieczniono ważne wydarzenia, przedstawiono rytuały religijne. Dzięki odczytaniu tych inskrypcji można było rozpoznać portrety władców, panujących dwóch królowych (jedną z nich była matka Pakala), ważnych osobistości i oczywiście boskich protektorów, przedstawione w stiukach i na kamiennych elementach budowli w Palenque.
Ale to nie wszystko. Ze świątyni prowadzi do podziemi piramidy 25-metrowej długości wewnętrzna klatka schodowa. W dolnej jej części znaleziono 6 szkieletów osób, złożonych w krwawej ofierze (a może popełniły rytualne samobójstwa?), z których dwie były arystokratycznymi dostojnikami, gdyż ich wydłużone głowy są podobne do kolb kukurydzy. Taki efekt osiągano, wkładając główkę dziecka pomiędzy drewniane urządzenie w okresie rośnięcia. Ci dwaj z pewnością mieli obowiązującego modnego zeza, też powstałego za pomocą specjalnego zabiegu.
Sprytny Pakal ukrył swą kryptę grobową z sarkofagiem na dziewiątym, podziemnym, poziomie piramidy. Ściany krypty i sarkofagu są pokryte inskrypcjami o treści religijnej, wiążącej się jednak z chwałą i wielkością władcy. Twarz Pakala była nakryta maską zrobioną z 200 fragmentów cennego zielonego jadeitu, świętego kamienia bogów i ajawów, ponadto znaleziono rytualne klejnoty, wśród nich pektorał, oraz cenne dary ofiarne. Największe emocje wzbudziły rzeźbienia na pokrywie sarkofagu.

Pokrywa sarkofagu – astronauta

„Oto siedzi jakaś ludzka istota z pochylonym do przodu tułowiem, w pozycji kierowcy rajdowego, a jej pojazd każde współczesne dziecko zidentyfikuje jako rakietę. Wehikuł jest z przodu spiczasty, następnie widać na nim dziwaczne, żłobkowate wybrzuszenia, podobne do rur ssących, potem rozszerza się, a na ogonie pojawia się płomień. Pochylona do przodu istota obsługuje rękami szereg nieznanych bliżej przyrządów kontrolnych, a piętę lewej stopy trzyma na czymś w rodzaju pedału... Pozycja ciała dokładnie ukazanego kosmonauty sygnalizuje prace, a kosmita uważnie wpatruje się w aparat wiszący tuż przed jego twarzą. Kabina astronauty oddzielona jest przegrodą od tylnej części pojazdu, gdzie dostrzec można równomiernie  rozłożone skrzynki, koła, punkty i spirale.” (Wspomnienia z przyszłości, Erich von Däniken) „Ta osobliwa postać ma na głowie hełm, od którego rozchodzą się do tyłu dwuczłonowe, giętkie rurki. Tuż przy twarzy astronauty jest zainstalowany aparat tlenowy...
Zespół obsługiwanych przez niego urządzeń technicznych składa się z następującego osprzętu: główny agregat tlenowy, instalacja zasilania elektrycznego, aparatura łącznościowa, drążek sterowniczy i przyrządy do obserwacji zewnętrznej. Na przodzie pojazdu, a więc przed zespołem głównym, można dostrzec urządzenia elektromagnetyczne. Mają one za zadanie wytworzenie pola magnetycznego wokół powłoki pojazdu, które – przy dużych prędkościach – chroni go przed uderzeniami cząstek kosmicznych. Za astronautą jest umieszczona aparatura do syntezy jądrowej: są tam schematycznie przedstawione dwa jądra atomu, prawdopodobnie wodoru i helu, oraz ich synteza. Istotnym elementem tego plastycznego motywu jest to, że na końcu pojazdu, poza obramowaniem płyty, zostało wystylizowane oświetlenie odblaskowe rakiety.” (Mój świat w obrazach, Erich von Däniken)

Święta ceiba Majów

Kiedy bogowie stworzyli świat, posadzili pięć świętych drzew yaxché: białe na północy, czerwone na wschodzie, żółte na południu, czarne na zachodzie i zielone w centrum. Yaxché (hiszp. ceiba; puchowiec, drzewo kapokowe) osiąga wysokość do 70 m; z pnia przy ziemi wyrastają ze wszystkich stron ukośne korzenie podporowe. Rosnąca poziomo, po przeciwnych stronach pnia, para najgrubszych gałęzi tworzy wraz z pniem kształt krzyża.
Według kosmogonii Majów, boska zielona ceiba stanowiła oś wszechświata, podzielonego na trzy główne strefy. Wyrastała z korzeni w dolnej strefie pod ziemią, gdzie kryły się zaświaty, przerażający świat bogów śmierci, zwany Xibalbá (Dolina Strachu). W środkowej strefie przy ziemi był świat żywych – Kab, a w górnej, niebiańskiej, wśród konarów mieszkali bogowie. Na samym czubku ceiby było królestwo niebiańskiego ptaka quetzala. Dusze w Xibalbá dręczyli okrutni bogów i ich pomocnicy. Jedynie te, które potrafiły odnieść nad nimi zwycięstwo, wydostawały się z podziemnej Doliny Strachu i drogą w pniu ceiby wędrowały do świata niebiańskiego.

Pokrywa sarkofagu – Pakal Wielki

Pakal Wielki spoczywa przy pniu ceiby, w przestrzeni przejścia pomiędzy strefą żywych i umarłych, na co wskazuje jego półleżąca pozycja. Spogląda w górę ku żywym. Oto wielki wąż dwugłowy – bóg Słońca – zwisa z ramion ceiby nad strefą żywych: z otwartego pyska po stronie wschodniej wyłania się jasna głowa światłości, a z pyska po stronie zachodniej czarna czaszka mroku i śmierci. Ponad dwiema głowami węża jest już strefa bogów; na wierzchołku krzyża, który tworzą pień i gałęzie-ramiona ceiby, stoi niebiański ptak quetzal. Przejście w Dolinę Strachu (Xibalbá) wyobraża zoomorficzna maska podziemnego monstrum, zarazem boga Słońca i śmierci. Czteropłatkowy glif Kin na czteroczęściowym nakryciu głowy, opadającym na wielkie wytrzeszczone oczy potwora, oznacza słońce, a nos w kształcie małpy odpowiada glifowi „władca” (ajaw). Jednakże twarz tego bóstwa jest martwa, pozbawiona ciała, zęby nie mają dziąseł, tylko oczy są żywe i wszystko widzą.
Monstrum i siedzącego na jego głowie Pakala otaczają również pozbawione ciał pary węży, sunące ku dołowi, w stronę świata umarłych. Długie, szkieletowate, otwarte pyski węży (widoczne na samym dole pokrywy pod maską monstrum) stykają się dolnymi szczękami, tworząc rodzaj wazy w kształcie litery „U”. Wkrótce tam wpadnie Pakal, gdyż jest to przejście do straszliwej krainy Xibalbá, z której wyrastają świetliste korzenie ceiby (widoczne pod wazą).
Na twarzy Pakala nie widać przerażenia. Kość-ziarno przy jego nosie oznacza zarówno wskrzeszenie po śmierci, jak i trwałość dynastii. Liście kukurydzy na głowie to atrybut boga kukurydzy, a zatem Pakal pokona bóstwa śmierci i zła w zaświatach Xibalbá i odrodzi się jako bóg kukurydzy i święty przodek dynastii. Kukurydza była rośliną świętą u Majów, gdyż z niej bogowie stworzyli pierwszych ludzi, jest zatem symbolem wskrzeszenia. Pakal, gotów do pośmiertnej wędrówki, uwalnia swą duszę od ziemskich ciężarów. Zsunął już z bioder przepaskę, teraz unosi ręce i odrzuca ciężkie jadeitowe ozdoby: pektorał ześlizguje mu się z szyi, sznur jadeitów spada za jego plecami. Stopą dotyka węża...
Na obramieniach pokrywy widoczne są symbole gwiazd Drogi Mlecznej, Księżyca, Słońca i chmur, nocy i dni. Na pokrywie – oprócz głównej sceny – znajdują się wizerunki przodków Pakala i ważnych osobistości jego dworu, z zapisanymi w systemie kropek i kresek datami ich narodzin i śmierci. Inne glify przedstawiają atrybuty bóstw. Jedna z inskrypcji głosi: „Zamknięto sarkofag Boga Kukurydzy”.

Region Río Bec

W miastach regionu Río Bec wokół głównego placu były rozmieszczone budowle reprezentacyjne z licznymi pokojami (zazwyczaj bez okien) w części dolnej i z wysokimi fałszywymi wieżami na szczycie. Świątynie wznoszono na platformie, pełniły one jednak tylko funkcję ozdobną, podobnie jak prowadząca do nich bogato zdobiona klatka schodowa z bardzo wysokimi stopniami. Wydrążenie w murze świątyni symulowało okno. Boisko do rytualnej gry w piłkę tworzą dwa wysokie mury, każdy z pochyłą konstrukcją u wejścia oraz kamienną obręczą do przerzucania piłki.
Okres świetności Río Bec (Rzeka Dębu) przypada na lata 400 p.n.e.–1100 n.e.

Dzibanché

Dzibanché odkrył w 1927 r. Th. Gann; znalazłszy w Templo VI zachowane drewniane nadproża z wyrytymi symbolami kalendarza Majów, nazwał tę strefę (posługując się językiem Majów) Dzibanché – Pisane na Drewnie. Istniejąca w 200 r. p.n.e. niewielka osada rolnicza, w latach 300–1100 była ważnym ośrodkiem administracyjno-religijnym. Strefa Dzibanché, z licznymi grupami budowli, zajmuje teren o powierzchni 40 km2. Przy Plaza Xibalbá są usytuowane Palacio Norte (Pałac Północny) i Palacio Sur (Pałac Południowy) oraz Templo del Búho (Świątynia Puchacza), a przy Plaza Gann – Templo de los Cormoranes (Świątynia Kormoranów), Edificio de los Cautivos (Budynek Jeńców) i Templo de los Tucanes (Świątynia Tukanów). Za połączonymi z sobą placami wznosi się Templo de los Dinteles (Świątynia Nadproży), a 2 km dalej grupa budowli Kinichná.
Dziewięć wejść w każdym z dwóch pałaców przy placu Xibalbá symbolizuje dziewięć poziomów Zaświatów.
Na najwyższej platformie Templo del Búho stoi niewielka świątynia. Wewnątrz tej dużej piramidy odkryto kamienne stopnie prowadzące do krypty grobowej, usytuowanej na poziomie placu Xibalbá. Pochowana w niej arystokratka miała na szyi sznur muszli z trzema wisiorami z jadeitu, w uszach jadeitowe kolczyki i w ustach ozdobę z jadeitu i jej zęby były również inkrustowane jadeitem. Rzeźbiony napierśnik z muszli inkrustowanej macicą perłowa i drobinami pirytu zdobiły dwie perły. Spośród licznych przedmiotów ofiarnych (noże i lusterko z zielonego obsydianu, naczynia i ceramiczne figurki) wyróżniają się: alabastrowy posążek przedstawiający małpę, muszla z wyrzeźbioną postacią siedzącą na tronie i drewniana tablica pokryta rzeźbieniami w stiuku. Ucho jednej z waz zdobi posążek puchacza z rozpostartymi skrzydłami. Turyści, którzy pozostaną w Dzibanché do zmierzchu, z pewnością usłyszą pohukujące puchacze.
Do Templo de Cormoranes, na podstawie kwadratowej, z świątynią na najwyższym poziomie z resztkami grzebieniastej attyki, prowadzi kilka wejść w kształcie majańskiego fałszywego łuku. W krypcie grobowej znaleziono polichromowaną wazę z rysunkami kormoranów i jadeitową maskę z wizerunkiem tego ptaka.
Podobnie jak poprzednie budowle, także Templo de los Cautivos wznoszono etapami. Z okresu 850–1000 pochodzą schody, ułożone z dużych kamiennych bloków, zabranych z wcześniejszej budowli. Na 21 stopniach widać związanych nagich mężczyzn oraz inskrypcje hieroglificzne, z których wynika, że byli oni jeńcami wziętymi do niewoli w bitwie z państwem Calakmul. Zapisano ich imiona i stopnie wojskowe, a także przebieg potyczki.
Motywy talud-tablero, charakterystyczne dla świątyń Teotihuacánu (koło miasta Meksyku), pojawiają się w Templo de los Dinteles.
Talud-tablero w piramidzie schodkowej to ściana pionowa z platformą (tablero) oparta na ścianie pochyłej (talud). Pionowe ściany w tableros były zazwyczaj powlekane stiukiem, rzeźbione i malowane. W świątyni na najwyższej platformie znajduje się nadproże, złożone z kilku drewnianych belek z wyrytymi symbolami kalendarza Majów. Z symboli i glifów odczytano datę budowy świątyni: 554 r. Nadproże podtrzymuje łuk majański.
Nazwa grupy architektonicznej Kinichná (Dom Słońca) pochodzi od glifu Kin, symbolizującego Słońce, znalezionego na murach budowli Akropolu, wznoszonych w latach 200–600. Trzypoziomowe świątynie wokół dziedzińca Akropolu otaczają parterowe budynki mieszkalne.

Kohunlich

W otoczonej puszczą tropikalną ogromnej strefie Kohunlich jeszcze ponad 200 zarośniętych budowli czeka na odsłonięcie. Pierwsze z nich wzniesiono ok. 200 r., większość pochodzi z okresu 250–600 r. W grupie zwanej Yaaxná, z wczesnego okresu klasycznego (500-600), wśród trzech głównych świątyń wyróżnia się Templo de los Mascarones (Świątynia Maszkaronów) z pięcioma ogromnymi maszkaronami rzeźbionymi w stiuku, pod którym ułożono warstwy kamieni. Zachowała się jeszcze jaskrawoczerwona barwa. W późnym okresie klasycznym (600–900) przy Plaza de las Estelas (Plac Steli) powstały rezydencje arystokratyczne i budynki administracyjne, m.in. Palacio de las Estelas (Pałac Stel), La Gradería (Schodkowe Tarasy) i Palacio del Rey (Pałac Króla) oraz dwie grupy rezydencji: Pixaán i 27 Escalones (27 Klatek Schodowych). Miasto rozrosło się jeszcze bardziej we wczesnej epoce postklasycznej (1000–1200), otoczone dzielnicami mieszkalnymi, w których były już skromniejsze domy i ośrodki kultu. Narzędzia znalezione przy Plaza Mervin (od nazwiska archeologa) dowodzą, że mieszkali tam rzemieślnicy.

Xpujil

W strefie archeologicznej Xpujil na powierzchni 5 km² znajduje się 17 grup budowli w ozdobnym stylu Río Bec. Miasto rozwijało się w latach 400–900. Xpujil w języku Majów znaczy Koci Ogon (trzcina o takiej nazwie). Najciekawsza z nich to pochodzący z 760 r. Palacio de las Tres Torres (Pałac Trzech Wież), z ogromną platformą (53 m długości, 26 m szerokości i 2 m wysokości) zaokrągloną na rogach i trzema wznoszącymi się na niej wieżami. Główne schody wiodące na szczyt mają 18 m długości i 3,2 m szerokości, a boczne od wschodu i zachodu 4,2 m i 3,5 m. Zdobią je kamienne rzeźby jaguarów. Na platformie stoi budowla (ma 12 pomieszczeń połączonych sklepionymi korytarzami) z fasadą zwróconą na południe, zwieńczoną dwiema wieżami od frontu i trzecią mniejszą z tyłu. Torre Sureste (Wieża Południowo-Wschodnia; dł. 9, 80 m, szer. 7 m, wys. 13 m), składającą się z 11 zaokrąglanych elementów, zdobią trzy ogromne maszkarony boga deszczu, Chaca. Na Torre Noreste (Wieża Północno-Wschodnia; dł. 9 m, szer.7 m, wys. 15 m) zachowała się świątynia – z ozdobną attyką w formie koguciego grzebienia – na którą prowadzą ozdobione rzeźbieniami schody szerokości 6,5 m. Wieże i świątynie były pokryte stiukowymi reliefami.

Becán

Becán (5 km z Xpujil ) rozwijało się w latach 400–1100. Nazwa w języku Majów – Droga Węża – odnosi się do fosy (1,9 km) okalającej twierdzę, usytuowaną na wysokiej skale. Mieszkańcy dostawali się tam przez siedem grobli. Przy każdym z trzech placów stoją cztery wysokie piramidy, z ozdobnymi schodami wiodącymi na szczyt, połączone tajemnymi przejściami. Ponadto dwa place łączy 25-metrowy korytarz, którego zadaszenie opiera się na tzw. fałszywym łuku (zwanym łukiem Majów). Edificio I, przy Plaza Sureste (Plac Południowo-Wschodni), ma dwie bliźniacze wieże. Obok są cztery świątynie i duży okrągły ołtarz ofiarny (Edificio 3-A). Na szczycie Budowli VIII, wzniesionej w połowie VIII w., stoją dwie wieże i masywne okrągłe kolumny – pozostałości świątyni. Plaza Central otaczają dwie budowle: Edificio IX oraz Edificio X. Najwyższa w całej stefie (32 m) Budowla IX była główną świątynią miasta. W fasadzie dwupoziomowej Budowli X, z 12 pomieszczeniami, widnieje pośrodku ogromny maszkaron rzeźbiony w stiuku i pomalowany na czerwono i niebiesko. Zachowała się bogato rzeźbiona attyka, wznosząca się nad dwoma środkowymi pomieszczeniami rozdzielonymi nadprożem. Z Plaza Poniente (Plac Północny) sąsiadują dwa równoległe mury, tworzące – wraz ograniczonym przez nie terenem – boisko do rytualnej gry w piłkę.

Chicanná

Chicanná (8 km od strefy Becán) rozwijała się w okresie 400–1100 r. W architekturze Chicanná (Dom Paszczy Węża) przenikają się style Río Bec i Chennes. Przy Plaza Principal (Plac Główny) wznoszą się najpiękniejsze budowle: Estructura I i Estructura II. Budowlę I, wzniesioną na dużej kwadratowej platformie, tworzy długi budynek z rzędem pomieszczeń, zwieńczony dwiema wielkimi fałszywymi wieżami, i równie bezużyteczne schody wiodące na szczyt. Trzy wejścia w fasadzie zdobią maszkarony boga deszczu. W fasadzie jednopoziomowej Budowli II, wznoszącej się na niewielkiej platformie, zwraca uwagę główny portal w kształcie ogromnego maszkarona Itzamná, stwórcy wszystkich rzeczy. Aby dostać się do wnętrza, trzeba przejść przez wyciągnięty jęzor potwora (mała platforma przed wejściem), a następnie wejść do jego rozdziawionej paszczy z wielkimi zębami w ogromnej szczęce, nad którą wystaje długi zakrzywiony nos. Oczy ma zezowate, brwi podobne do nietoperzy, uszy mięsiste. Ta architektoniczna rzeźba została wykonana z kamiennej mozaiki pokrytej stiukiem. Nad portalem, na wysokości nadproży, fryz przedstawiający majańskie chaty kryte strzechą. Boczne mury zdobią podobizny boga Chaca.

Hormiguero

Rozwijające się w latach 400–1100 Hormiguero (Mrowisko), prezentuje styl regionów Río Bec (fałszywe wieże i schody) i Chennes (portale-maszkarony). Strefa dzieli się na trzy grupy: Sur (Południe), Centro (Centrum) i Norte (Północ), które otaczają pozostałości mniejszych budynków w dawnych dzielnicach mieszkalnych. Estructura II (Sur), największa ze wszystkich, ma 50 m długości i jest trzyczęściowa. Dwie wieże o zaokrąglonych rogach i prowadzące na nie schody są fałszywe, ale wieńczące je świątynie – niewielkie pomieszczenia z czterema pilastrami – nie pełnią funkcji ozdobnej. Ponadto pod schodami wież znajduje się tunel łączący platformę głównej fasady z bocznymi. Portal w głównej fasadzie ma kształt maski bóstwa Itzamná; zoomorficzne portale w bocznych fasadach otaczają panele z maszkaronami Chaca. Wejścia tworzą kolumny podtrzymujące nadproża. Budowle w pozostałych grupach różnią się tylko wielkością.

Río Bec

Wspaniałe miasto Majów, Río Bec (50 km na południe od Xpujil), rozwijało się w latach 400–1100. Grupy budowli, stanowiące odrębne jednostki, rozrzucone są na terenie o powierzchni 50 km2
Najbardziej reprezentacyjnym skupiskiem budowli, od którego pochodzi nazwa stylu, jest Grupo B z charakterystyczną Estructura I, datowaną na ok. 700 r. Składa się z trzech części, przy czym środkowy pałac wieńczą dwie fałszywe wieże (wypełnione kamieniami), do których prowadzą fałszywe schody. Główne wejście ma formę olbrzymiej maski bóstwa. Charakterystyczne są drewniane nadproża, zazwyczaj z inskrypcjami, i fałszywy łuk majański. Badania strefy wciąż trwają. Odczytywane są hieroglify i symbole kalendarza Majów, wyryte na kamiennych ławach umieszczonych w niszach.

Calakmul

Otoczone murem Calakmul znajduje się w Rezerwacie Biosfery Calakmul, obejmującym 723 tys. ha puszczy tropikalnej. Nazwę Calakmul (Dwie Sąsiadujące Piramidy) utworzył z języka Majów biolog Cyrus L. Lundell, który pierwszy zobaczył miasto z samolotu w 1931 r. Dotychczas na terenie o powierzchni 100 km2 odsłonięto ponad 6,5 tys. budowli. Estructura II, przy Wielkim Placu (Gran Plaza), jest największą budowlą Majów na Jukatanie. Z odczytanych na stelach i murach inskrypcji i z rzeźbionych rysunków wynika, że wielka stolica królestwa Kaan (Głowa Węża) nazywała się Uxte’tuun (Tres Piedras, Trzy Kamienie). Znane jest również imię władcy – Yuknom Tok’ K’awil – który w 731 r. kazał wznieść w pobliżu miasto, zwane przez archeologów Gran Acrópolis, ze wspaniałymi świątyniami i pałacami oraz boiskiem do rytualnej gry w piłkę na głównym placu. Dzieje władców Kaan zapisano na 11 naczyniach (tzw. wazy dynastyczne). W jednej z trzech krypt w Budowli XX (Estruktura XX) znaleziono zmumifikowane ciało z cennymi ofiarami dla zmarłego – przedmioty z jadeitu i ceramikę oraz symbolizujące morze muszle i korale. Na kolumnach zachowały się fragmenty malowideł.
W okresie klasycznym (lata 100–900) miasta-państwa prowadziły z sobą ciągłe wojny o dominację na Jukatanie. Kaan podbiło El Naranjo, sprzymierzyło się z Yaxchilán, Dos Pilas, Caracol i Piedras Negras, a Cancuén i El Perú były jego wasalami. Potężne Tikál zawarło pakt z Palenque i wypowiedziało wojnę królestwu Kaan. Wiadomo, że wojska Kaan dwukrotnie zaatakowały miasto Chapaneca – w 603 i w 654 r. Palenque zadało cios Kaan w 659 r., a Tikál w 734 r. Po utracie El Perú w 743 r. i El Naranjo rok później, Kaan stopniowo traciło wpływy, aż przestało istnieć w 909 r.

Balamkú

Balamkú to w języku Majów – Świątynia Jaguara. W strefie o powierzchni 1 km2 odkryto trzy grupy budowli. W Estructura I jest niewielki pałac z trzema wejściami w fasadzie, nad którymi biegnie fryz rzeźbiony w stiuku i polichromowany, długi na 16,8 m i szeroki na 4,1 m. Trzy jaguary z odwróconymi głowami siedzą na maszkaronach przedstawiających Monstruo de la Tierra (Potwóra Ziemi) z rozwartą paszczą. W pierwszej scenie władca siedzi na tronie w paszczy, w drugiej wydostaje się z niej, w trzeciej paszcza jest pusta. Obrazy te symbolizują wschodzące i zachodzące słońce, czyli cykl dynastyczny: intronizacja i śmierć króla. Fryz powstał w okresie 550–650.

Uxmal

„Ti nayté tu cá cuxtá le u cahí Oxmal.” Romualdo M. Huchim (Śniłem, odżywa miasto Uxmal)
Leżące na wzgórzach Puuk miasto Uxmal jest najpiękniejsze i największe w regionie Puuk. W j. Majów znaczy „to co nadejdzie” lub „trzy razy budowane”. A zostało zbudowane w ciągu jednej nocy zaklęciem karła czarownika, wyklutego z jaja, który pokonał dwóch poprzednich władców. Uxmal odżywa podczas wspaniałego widowiska światła i dźwięku.
Piramidę Czarownika (Pirámide del Adivino) budowano – według odczytanych inskrypcji – od V do X w. Kryje w sobie cztery wcześniejsze struktury ze świątyniami, zabudowane piątą piramidą z świątynią na szczycie, do której prowadzi 150 stopni, oflankowanych rzeźbami boga Chaca. Piramida stoi na owalnym tarasie.
Kwadrat Mniszek (Cuadrángulo de las Monjas; nazwa myląca) to zespół budowli, z mnóstwem sal, przy kwadratowym placu o boku 1200 m. Zdobienia w stylu Puuk zajmują górną część nad mieszkaniami; są to stylizowane chaty Majów, plecionki, węże, maski boga deszczu Chaca i czerwone dłonie symbolizujące boga Zamná („rosa z nieba”). Prawdopodobnie ów Kwadrat Mniszek był szkołą wojowników.
Budowli jest tutaj wiele, m.in. Gołębnik (El Palomar), z zachowanym grzebieniastym dachem; otwory w ażurowej konstrukcji przypominały przegródki dla gołębi, stąd taka nazwa.
Pałac Władcy (Palacio del Gobernador) to łabędzi śpiew stylu Puuk: rzędy półkolumn i kolumn, ozdobne gzymsy, łuki Majów, ornamenty w kształcie kwadratów i prostokątów, ludzkich głów, tronów, pióropuszy.
Z Uxmal do Kabah prowadzi charakterystyczna dla dawnego Jukatanu sacbé (biała droga), wysypana białym wapiennym żwirem. Na początku i końcu sacbé stoją łukowe budowle (tzw. fałszywy łuk majański). Sacbé służyły podróżnym i kupcom, ale głównie miały znaczenie religijne, gdyż wędrowali nimi pielgrzymi, by spełnić rytuały przy świętych studniach. Wiele białych dróg Majów zarosło trawami... sypią się na nie lilowoniebieskie płatki z wysokich drzew jacarand i czerwone z flamboyanów, na kamykach śpią zielone jaszczurki, czasem przebiegnie iguana, z przydrożnego krzewu nagle oderwie się stado dużych motyli, które udawały białe kwiaty.

Chichén Itzá

„Gdy dobry przyszedł czas, ujawniła się tajemnica Chichén Itzá, miasta po epokach wielu słońc opuszczonego.” (Ermilio Abreu Gómez, Canek. O bohaterze narodu Majów)
Wspaniałe i ogromne miasto ludu Itzá i Tolteków figuruje na Liście Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego Ludzkości oraz na liście Nowych Siedmiu Cudów Świata.
Chichén Itzá (chi – gardziel, che’en – studnia, itz – czarownik, a – woda: „gardziel studni czarownika wody”; nazwa ludu Itzá: „czarownicy wody”) założyli w 525 r. Itzá, którzy wywędrowali w IV w. z terenów obecnej Gwatemali. Ze względów politycznych i ekonomicznych opuścili Chichén Itzá w 692 r. i wrócili po dwóch stuleciach. Widoczny wpływ stylu Tolteków w architekturze oraz przyjęcie kultu boga Quetzalcóatla (zwanego przez Majów Kukulkánem) może świadczyć o podboju Chichén Itzá lub pokojowym osiedlaniu się przybyszów z Tuli (zob. Jadę do Meksyku! – Stolica i okolice). Od XV w. Chichén Itzá była już tylko ośrodkiem obrzędowym, odwiedzanym w okresie ważnych ceremonii religijnych.

Świątynia Kukulkána

Templo de Kuculcán (inna nazwa El Castillo – Pałac) jest piramidą (wys. 25 m, szerokość bazy każdej z czterech fasad – 55,3 m) zbudowaną na starszej konstrukcji. Składa się z 9 tarasów, na najwyższym stoi świątynia (wys. 6 m). Z czterech stron na najwyższy taras prowadzą schody mające po 91 stopni (razem 364 stopnie), a do świątyni wchodzi się przez jeden stopień, co daje liczbę 365 dni w roku. Po obu stronach schodów na jednej fasadzie (ścianie) piramidy widać 18 tarasów – tyle, ile jest miesięcy w kalendarzowym roku majańskim. Miesiąc ma 20 dni. Świątynia na szczycie piramidy miała na każdej z 4 ścian 5 dekoracji – razem tyle, ile dni w miesiącu. Ponadto 260 czworokątnych ornamentów stanowi liczbę dni w roku obrzędowym, czyli 260.
Zadziwia niezwykły efekt akustyczny: klaśnięcie dłońmi naprzeciwko jednego z ciągów schodów w fasadzie piramidy powraca echem jako śpiew świętego ptaka quetzala.
Podczas równonocy wiosennej w marcu i jesiennej we wrześniu światło i cień zachodzącego słońca tworzą kształt węża pełzającego z góry piramidy aż ku ziemi, gdzie słoneczne cielsko łączy się z rzeźbą głowy. I jeszcze inna gra cieni i światła: o świcie w czasie przesilenia letniego i zimowego połowa piramidy lśni w słońcu, połowa jest ciemna.
Atrakcją dla turystów będzie zejście wewnętrznymi schodami do tej starszej piramidy, gdzie stoi tron z pyskiem jaguara i figura zwana chaac-mool, przedstawiająca mężczyznę w pozycji półleżącej, z okrągłą misą w brzuchu (składano w niej dary ofiarne). Takich figur, pochodzenia tolteckiego, jest w całym kompleksie wiele.

Świątynia Wojowników

„Powróci do swojego miasta lud Itzá, powrócą pióropusze, powrócą quetzale (...), powróci Kukulkán. I tak przybędzie jeszcze raz lud Itzá.” (Chilam Balam)
Templo de los Guerreros wznieśli mistrzowie tolteccy na starszej piramidzie, zbudowanej ok. 1200 r., w czasach dominacji wodzów i kapłanów ludu Itzá. Na szczycie 4-poziomowej piramidy stoi świątynia z dwiema budowlami; z nadproża portyku pozostały dwa filary w kształcie węży z otwartymi paszczami u dołu i ogonami wzniesionymi ku górze. Przed portykiem siedzi Chac, dalej na filarach widać rzeźby wojowników podobnych do posągów z Tuli. W starszej strukturze pod piramidą były barwne reliefy przedstawiające czółno z wojownikami. Wciąż można zobaczyć reliefy na kamiennych murach świątynki: maski Chaca, wizerunki Kukulkána (połączenie postaci ludzkiej z wężem i ptakiem). Również brzegi tarasów piramidy wypełniają liczne sceny, obrazujące wierzenia i obyczaje Majów Itzá i Tolteków (orły i jaguary pożerające serca, maski bóstw). W tzw. Grupie Tysiąca Kolumn zachowało się 200 wysokich filarów, które podtrzymywały dach ogromnych sal.

Ślimak i Święta Studnia

Budowlę Majów, najważniejszą w Chichén Itzá, Hiszpanie nazwali Ślimakiem (Caracol), gdyż w jej wnętrzu prowadzą do górnej komory spiralne, ślimakowane schody. Było to obserwatorium astronomiczne, wznoszone i modyfikowane w latach 600–850. Podstawa struktury umieszczonej na dwóch tarasach nosi cechy stylu Puuc, podobnie jak Dom Mniszek (Edificio de las Monjas). W tej drugiej budowli żadne mniszki nie mieszkały, to także wymysł Hiszpanów. Rezydencja z mnóstwem sal, zbudowana prawdopodobnie w okresie umacniania się władzy w Chichén Itzá, należała do wodza lub głównego kapłana.
Cenote Sagrado (Święta Studnia) jest okrągłym zbiornikiem (głęb. 13 m, średnica 60 m), otoczonym skalnymi ścianami wysokości 22 m od lustra wody. Podczas obrzędów ku czci boga deszczu mieszkańcy Chichén oraz przybysze z innych ośrodków wrzucali tam dary – rytualne przedmioty i żywych ludzi. Znaleziono figurki ze złota i jadeitu, ceramikę, noże z obsydianu, kamienie szlachetne z rzeźbieniami. Na skałach gnieżdżą się kolorowe rajskie ptaki.

Noc w Chichén Itzá i groty Balancanché

Podczas spektaklu światła i dźwięku odżywa wspaniałe miasto Chichén Itzá. Grzmią bębny, z barw i cieni wyłaniają się kapłani, lud i wojownicy, schodzi na ziemię Kukulkán ze swojej świątyni. Lektor czyta fragmenty księgi Chilam Balam. Po tym niezapomnianym widowisku turyści rozchodzą się do barów i dyskotek w pobliżu strefy archeologicznej. Widowisko światła i dźwięku odbywa się także w grotach Balancanché (w j. Majów – Tron Jaguara) ogrodzie botanicznym (4 km od strefy archeologicznej). Czy tutaj jest zejście do podziemnego świata umarłych? W środkowej okrągłej grocie wyrasta ogromna stalaktytowa kolumna w kształcie ceiby. Groty były miejscem kultu – zachowały się posągi bogów i kadzielnice.

Mérida

„Spójrz na to dziecko: ma krew Majów i hiszpańską twarz, mówi w języku Majów, a pisze po hiszpańsku.” (Ermilio Abreu Gómez, Canek. O bohaterze narodu Majów)
W opuszczonym przez władcę i kapłanów wielkim mieście Ichcaansihó mieszkało ok. 200 rodzin Majów, gdy weszli hiszpańscy konkwistadorzy. Z materiału pozyskanego z świątyń, pałaców i domów zbudowali Méridę, założoną w 1542 r. Tutaj w latach 1562–1567 wzniesiono pierwszą w Ameryce Łacińskiej katedrę. Na murach można zobaczyć rzeźbienia Majów. Odprawił w niej mszę papież Jan Paweł II w 1993 r. podczas swej trzeciej pielgrzymki do Meksyku.
Przy Paseo de Montejo stoją dwie grupy pomników: Gonzala Guerrero oraz Ojca i Syna Montejo. Gonzalo Guerrero, uratowany przez Majów po katastrofie statku, pozostał już z nimi, przyjął ich religię, założył rodzinę. Pokonał obu Montejo – konkwistadorów i założycieli Méridy – w jednej z walk podczas wojny o Jukatan. Méridę nazwano Białym Miastem (Ciudad Blanca). Rzeczywiście jest biała: domy mieszkalne, rezydencje, kościoły, budynki użyteczności publicznej wznoszono z białych kamieni, łączonych białą wapienną zaprawą. Jednak inna jest historia tej bieli. Stolica Jukatanu miała być dla ludzi białych (blancos), zatem dzielnice Hiszpanów oddzielono murem obronnym od obrzeży miasta, zamieszkanych przez rasę Majów. W 1761 r. Jacinto Canek stanął na czele buntu przeciwko władzy hiszpańskiej; po torturach został ścięty. Także i jego pomnik jest Méridzie. W latach 1847–1901 trwała tzw. guerra de castas (dosł. wojna kast, w znaczeniu „wojna o czystość rasy”). Prowadzili ją czyści rasowo Majowie przeciwko Hiszpanom i Metysom, a także i tym Majom, którzy sprzymierzyli się z hiszpańskimi kolonizatorami.
Museo Regional de Antropología de Yucatán – w rezydencji w stylu historycznym nawiązującym do klasycyzmu i manieryzmu – dokumentuje dzieje i kulturę Jukatanu od czasów najdawniejszych. I koniecznie trzeba wejść do Museo de Canción Yucateca (Muzeum Piosenki Jukateckiej).
Mérida słynie z organizowanych przez władze miasta darmowych widowisk tematycznych, np. Noches de Serenada (Noce Serenady), Noche Mexicana (Meksykańska Noc). Kawiarni, barów i dyskotek jest mnóstwo przy Paseo de Montejo (np. Tequila, Cool, bary-kawiarnie Slavia, Cubaro Tobago), przy Calle 60 (dyskoteki El Establo, La Trova, bary muzyczne, np. El Trovador Bohemio w Santa Lucía, Canta México, Azul Picante, El Cumbanchero bary tarasowe Pancho’s, Las Tratto) oraz w parkach i przy głównym placu.

Zofia Siewak-Sojka