Jadę do Maroka! – Królewskie stolice

Stare mediny z krętymi ulicami, tajemnicze zaułki, restauracje z kuszącymi potrawami, pałace jak z baśni tysiąca i jednej nocy, fantazyjne bramy, niezwykły nocny bazar na największym placu Maghrebu, gdzie tańczą kobry, a dentyści wyrywają zęby obcęgami... i jeszcze najprawdziwsze rzymskie miasto koło berberyjskiego namiotu.

MAROKO

(pow. 446 550 km², ludność ok. 35 mln), monarchia konstytucyjna w Afryce nad Oceanem Atlantyckim i Morzem Śródziemnym; graniczy z hiszpańskimi eksklawami Ceutą i Melillą, oraz z Algierią i Saharą Zachodnią. Stolica jest Rabat, dominującą religią islam, językiem urzędowym arabski; w użyciu języki berberyjskie, francuski, hiszpański i ladino (sefardyjski Żydów hiszpańskich). Ludność: Berberowie (73,9%), Arabowie (25,1%), Żydzi (0,2%), Francuzi, Hiszpanie.

Kiedy pojechać?

Cały rok jest ciepło; turyści z Europy przyjeżdżają do Maroka, by uciec przed zimą; szczyt sezonu przypada na grudzień i styczeń.

Potrawy, smakołyki, napoje

harissa (ostra przyprawa do róznych potraw) bisarra (zmiksowana zupa z bobem czosnkiem i cytryną), kus kus (kasza pszenna z baraniną i warzywami), harira (zupa z jagnięciny, fasoli, soczewicy), tażin (drób, wołowina, baranina z jarzynami i przyprawami, do tego podpłomyki), merguez (jagnięce mięso z jarzynami), mruzia (jagnięcina z orzechami i miodem), gotowane wielbłądzie żołądki, głowy owiec, ślimaki; ghoriba (ciastka migdałowe), pastili (deser z mielonych orzechów arachidowych, mleka i miodu), kaab el ghazal (róg gazeli; lukrowane ciastko w kształcie półksiężyca z migdałowym nadzieniem); zielona herbata z miętą i cukrem, qahwa bil-halib (kawa z cynamonem, kardamonem i mlekiem).bazary w Fez al Bali w Fezie, bazary w medinie w Meknes, Dżamaa el Fna w Marrakeszu, sklepy w medinie w Rabacie.

Fez

Fez, jedna z czterech królewskich stolic, leży w północno-centralnej części kraju.
Miasto nad rzeką Fez założył w 789 r. Idris I (prawnuk Alego, który był zięciem proroka Mahometa), po ucieczce z Bagdadu. Uczestniczył w buncie przeciwko kalifowi Harunowi al-Raszidowi i wraz z całą rodziną został skazany na śmierć. Przyjęty przez plemię berberyjskie Awraba, wprowadził islam i jako potomek Mahometa ogłosił się emirem. Jego syn Idris II ustanowił w 810 r. Fez stolicą podbitych ziem berberyjskich. Był więc Fez pierwszą z czterech stolic Maroka. Wskutek rebelii w kalifacie Kordoby (w Andaluzji) w 818 i w Kairuanie (w Tunezji) w 824 r. do Fezu napływali muzułmańscy uciekinierzy i miasto nabrało charakteru arabskiego, wypierając autochtonów. Wśród emigrantów z Andaluzji byli także Żydzi – osiedlili się w dzielnicy Mellah (miasto soli – nazwa pochodzi od kupców handlujących solą). W 859 r. zbudowano meczet Al-Karawijjin i założono uniwersytet Al-Karawijjin działający do dziś. Studiowali w nim nie tylko muzułmanie, ale także Żydzi i chrześcijanie z całej Europy, m.in. słynny filozof Maimonides i przyszły papież Sylwester II (pont. 999–1003), wybitny uczony i wynalazca, znany z tego, że wprowadził cyfry arabskie i system dziesiętny. W okresie panowania dynastii berberyjskiej (XII w.) Fez był największym miastem na świecie. W Fezie znaleźli schronienie wygnani z Hiszpanii muzułmanie i Żydzi, gdy Królowie Katoliccy, Ferdynand i Izabela, zdobyli w 1492 r. ostatnie na Półwyspie Iberyjskim muzułmańskie królestwo – Granadę. W ciągu wieków władcy wielokrotnie przenosili stolicę do Marakeszu i Meknesu, ostatecznie Francuzi ustanowili w 1912 r. Rabat stolicą swej kolonii. Została po nich w Fezie nowoczesna dzielnica z budowlami w stylu europejskim, zwana Ville Nouvelle (Nowe Miasto). Fez al Bali (Stary Fez) otaczają średniowieczne mury z systemem 12 bram obronnych, z wyróżniającą się Błękitną Bramą, ozdobioną słynnymi w świecie „Fez azul”, płytkami w kolorze kobaltowego błękitu. Nazwa Al-Karawijjin pochodzi od miasta Kairuan – tam schronił się wydalony z Fezu kupiec, którego córka Fatima poddała projekt budowy meczetu i uniwersytetu. Zachowała się część świątyni z IX w., rozbudowywanej przez 1000 lat. Mieści się w niej 20 tys. wiernych. Biblioteka uniwersytetu słynie z cennych żydowskich i muzułmańskich manuskryptów. W pobliżu jest wielki kryty targ i mnóstwo stoisk z najrozmaitszymi towarami. Wśród tysięcy krętych ulic, z tłoczącymi się restauracjami i kawiarniami, zaułków, ślepych uliczek, bazarów, placyków pojawiają się medresy (szkoły koraniczne) z meczetami i minaretami. Najpiękniejszą Medresę Bu Inania zdążył zbudować miłośnik sztuki Abu Inana Faris, z berberyjskiej dynastii Marynidów, zanim został uduszony; wezyrami tej dynastii byli członkowie klanu Wattasydów, mający w zwyczaju obalania sułtanów (tym właśnie wypróbowanym sposobem przez uduszenie). Wyłożony marmurowymi i onyksowymi płytami wewnętrzny dziedziniec otaczają krużganki, dwupoziomową budowlę zdobią rzeźbienia w drewnie, misterna muqarna (stiuki), zellidż (majoliki). Wysoki minaret przy meczecie to najlepszy punkt widokowy w mieście. Zauważalna na dachu przy wejściu do medresy konstrukcja z drewnianych płyt i mosiężnych mis tworzy zegar wodny. Mistrz miał zwyczaj pokrzepiania się haszyszem i pewnie nałóg był przyczyną, że coś mu się w mechanizmie pomieszało, gdyż zegar niekiedy pokazuje czas, chodząc wstecz. Za tę niedoróbkę mistrza spotkała sroga kara: stopy mu się odwróciły do tyłu i też musiał chodzić wstecz. Pewnego dnia wpadł do fontanny i zakończył żywot. Kto napije się wody z tej fontanny, też będzie chodził do tyłu. A która z setek fontann w Fezie jest tą trefną, nie wiadomo. Pobliskie Muzeum Dar Batha prezentuje zbiór wspaniałych płytek ceramicznych, głównie Fez azul. Skład barwnika w kolorze kobaltowego błękitu jest chronionym od IX w. sekretem rzemieślników z Fezu. Fez al Dżadid (Nowy Fez) to „nowa” dzielnica rozbudowana w XIII w. za panowania dynastii Marynidów; do jej części przeprowadzono ludność żydowską i tak powstała dzielnica Mellah. Charakteryzuje się usytuowaniem balkonów i okien od strony ulicy; w arabskich domach okna wychodzą na wewnętrzne dziedzińce. Odrestaurowaną XVI-wieczną synagogę Ibn Danan (na liście UNESCO) udostępniono turystom. Pomiędzy bramami Dukaken i Bu Dżelud ciągną się pachnące ogrody. Starówka Fezu (medina) została wpisana na listę UNESCO. Jest to największy w świecie obszar ruchu pieszego; transport odbywa się na grzbietach pracowitych osiołków.
Z Fez al Bali sąsiaduje Dzielnica Andaluzyjczyków, zamieszkana przez potomków emigrantów z muzułmańskiej Al-Andalus. Meczet Andaluzyjczyków, ufundowany w IX w., zdobi zielono-biały minaret, dziedziniec wyłożono marmurowymi płytami, zwraca uwagę duża fontanna i medresa Es Sahridż.

Meknes

Miasto na obu brzegach rzeki Boufekrane, leży w dolinie, u stóp Atlasu Średniego. Przy kazbie (fortecy), wzniesionej w VIII w., osiedliło się w X w. berberyjskie plemię Meknassa. Pokonawszy licznych krewniaków, pędzących do tronu po śmierci sułtana, Mulaj Ismail (pan. 1672–1727) w 1675 r. przeniósł stolicę z Fezu do otoczonego potężnym murem Meknes. Zafascynowany opowieściami o Wersalu, postanowił zbudować pałac jeszcze większy i wspanialszy. Potrzebował ogromnej siedziby, gdyż rodzinę miał liczną: 550 oficjalnych małżonek i ok. 4000 konkubin. Obdarzyły go one 876 synami (urodzone dziewczynki kazał dusić), z których tylko 32 miało prawo do tytułu książęcego. Zapragnął poślubić córkę Ludwika XIV, ale król wolał wysłać mu inżynierów i architektów, żeby mu ten wielki pałac zbudowali. Synowie-książęta, zniecierpliwieni długowiecznością ojca, wzniecali bunty, a po jego śmierci wzięli się za łby, tak że aż siedmiu posiedziało trochę na królewskim tronie. Wśród rozrywek szczególnie preferował Mulaj Ismail zabijanie niewolników (według kronik, uśmiercił ich ponad 36 tysięcy). Zbuntowali się przeciwko niemu także członkowie mistycznej sufickiej sekty, założonej przez Sidi ben Aissa, gdy sułtan nie chciał uznać ich praw. W ekstatycznym tańcu, oszołomieni haszyszem, szli na sułtański pałac, pożerając wszystko po drodze, tak jak obiecali, że „połną miasto”. Jedną z praktyk sekty było rytualne połykanie metalu, szkła, żywych skorpionów, węży... Przywódca religijny Sidi ben Aissa i władca Mulaj Ismail są otoczeni szczególnym kultem i obaj mają wspaniałe mauzolea. Do mediny, wpisanej na listę UNESCO, wchodzi się przez Bab el-Mansur, największą i najwspanialszą spośród bram Maghrebu (kraje Afryki Północnej: Maroko, Tunezja i Algieria, współcześnie także Libia, Sahara Zachodnia, Mauretania). Oprócz tej bramy i bogato zdobionej Bab Berdaine, ogromnego zespołu pałacowego z pawilonem Kubat Al Khajatine (Sala Ambasadorów), wielkiego spichlerza i stajni (mieściły 12 tys. koni), Mulaj Ismail zbudował medresę Filalia, wielką cysternę Agdal (319 m x 149 m) i oficjalny pałac Dar El Makhzen. W plątaninie wąskich uliczek, placów i zaułków turyści odnajdą Meczet Nazrinów z X w., XIV-wieczną medresę i usytuowany w centrum XI-wieczny Wielki Meczet, jeśli oczywiście nie zatrzymają ich restauracje i przyciągające wzrok bazary z różnościami.

Volubilis

Tylko 33 km od Meknes i jesteśmy w starożytnym Rzymie: świątynia Jowisza Kapitolińskiego, taka jak w Wiecznym Mieście, forum z II w., Łuk Triumfalny cesarza Karakalli z 217 r., domy rzymskich patrycjuszy z zachowanymi mozaikami (m.in. Dom Wenus ze scenami Diana w kąpieli, Uprowadzenie Hylasa przez Nimfy). Strefa archeologiczna (na liście UNESCO) obejmuje powierzchnię 20 ha. Było tu miasto Kartagińczyków (zał. w III w. p.n.e.), stolica Juby II, władcy Numibii, którego ożeniono z Selene, córką Kleopatry i Marka Antoniusza, żeby zyskać sprzymierzeńca Rzymu. A że ze sprzymierzeńcami różnie bywa, cesarz Kaligula kazał zabić następcę numibijskiego tronu Ptolomeusza i tak Volubilis przeszło pod bezpośrednie panowanie Rzymian. O tym, że jednak jesteśmy w Maroku, przekonuje pobliska elegancka restauracja w stylu berberyjskiego namiotu.

Marrakesz

„Są i wspaniałe meczety, jak ten nazywany Kutubijja, który ma przeogromny minaret, a gdy tam wszedłem, całą okolicę widziałem.” (Ibn Battuta, 1352 r.)
Marrakesz (z j. berberyjskiego – Ziemia Boga) leży u podnóży Atlasu Wysokiego. Arabowie nazwali Marrakesz Medina Al-Ham’rá (Czerwonym Miastem), od czerwonawej gliny używanej jako budulec, a zachwyceni podróżnicy Perłą Południa i Bramą Południa. W miejscu kasru (ufortyfikowana strażnica) założył miasto w 1061 r. Jussef ibn Taszfin, pierwszy emir z dynastii Almorawidów, która podbiła część obszarów Maroka, a do końca XI w. zajęła większość Półwyspu Iberyjskiego. W 1147 r. Abd al-Mumin, założyciel berberyjskiej dynastii Almohadów pochodzącej z gór Atlasu, po długim oblężeniu zdobył miasto, zburzył budowle rywali, po czym on i jego następcy, zatrudniając andaluzyjskich architektów, wznieśli nowe. Powstały wtedy zachowane do dzisiaj wspaniałe meczety, m.in. Kutubijja, ogrody Minara. Imperium Almohadów, których przepędzono również z Hiszpanii, zniszczyli Benimerinowie (Merynidzi) w 1276 r., a tych z kolei pokonali Saaudyci i ustanowili w 1549 r. swoją stolicę w Marrakeszu. Ci również zburzyli siedziby poprzedników, nie tykając jednak budowli sakralnych. Za panowania Ahmeda al-Mansura powstał wspaniały El Badi, popadł jednak w ruinę, gdy ten pałac – nazywany „cudem świata muzułmańskiego” – sułtan Mulaj Ismail ogołocił, przenosząc w 1696 r. stolicę do Meknes. W XX w. Francuzi zbudowali Ville Nouvelle. Francuski malarz Jacques Majorelle, przedstawiciel kierunku art noveau, założył w 1924 r. kompleks parkowy, zaliczany obecnie do najpiękniejszych ogrodów świata. Wąskie alejki przecinają kompozycje krzewów, drzew i roślin zielnych pochodzących z wszystkich kontynentów. Pośrodku wznosi się stylowa or

Zofia Siewak-Sojka