Jadę do Egiptu! – Kair

Dzielnica Koptyjska z kościołami pamiętającymi pierwszych chrześcijan, panorama Matki Wszystkich Miast z Wieży Kairskiej, bogactwa Muzeum Starożytności Egipskich, „fantazyja” w Aladynie, szisza w artystycznej kawiarni na największym bazarze świata, wędrówki przez wieki w Cytadeli Saladyna, a wieczorem herbatka u gościnnych mieszkańców grobowca w Mieście Umarłych...

EGIPT

(Dżumhurijjat Misr Al-Arabijja, Arabska Republika Egiptu; pow. 1001450 km², dł. wybrzeża 2450 km, ludność ponad 80 mln), państwo na kontynencie afrykańskim z półwyspem Synaj w Azji, leży nad Morzem Śródziemnym i Morzem Czerwonym, graniczy z Izraelem, Strefą Gazy, Sudanem i Libią; stolicą jest Kair. Mieszkańcy: Fellahowie (potomkowie Egipcjan zmieszani z ludnością arabską) 90%, Koptowie ok. 8 mln, Berberowie; religie: 90% muzułmanie (głównie sunnici), chrześcijanie (głównie Koptowie), niewielki odsetek bahaistów i Żydów.

Kiedy jechać?

Zwiedzanie cały rok. Najchłodniej jest w styczniu (temp. powietrza w dzień 18–22°C, w nocy 13–15°C), w lutym cieplej, w pozostałych miesiącach bardzo ciepło, temperatura powietrza jeszcze w listopadzie powyżej 30°C, w grudniu 24–26°C.

Potrawy, smakołyki, napoje

a’aisz baladi (okrągły płaski chlebek), sumak (zupa rybna), hummus (sos z mielonego grochu i sezamu z czosnkiem i cytryną), tahina (sos sezamowy z czosnkiem i sokiem z limonki), kebab (jagnięce mięso z rożna, podawane z chlebem, smażonymi pomidorami i cebulą), szoarma (okrągły chlebek z marynowanym mięsem jagnięcym, sałatą i sosem sezamowym); baklawa (ciasto z orzechami, migdałami i miodem), mahallabija (pudding ryżowy z orzeszkami pistacjowymi); szaj bi na’na’ (herbata miętowa), karkadej (napój z hibiskusa), asab (sok z trzciny cukrowej), ruman (sok z granatów), piwo Stella.
O orzechu kokosowym„Orzech kokosowy posiada tę właściwość, że pokrzepia ciało, szybko tuczy i wzmaga czerwoność oblicza. A co się tyczy na oddziaływania jego na rozkosze miłosne, to czyni prawdziwe cuda. Zawiera on gorącość, która wzmaga podnietę do uciech miłosnych.” (Muhammad Ibn Battuta, Osobliwości miast i dziwy podróży 1325–1354)

Wyjątkowe zakupy

bazar Chan Al-Chalili w Starym Kairze, piątkowy targ na cmentarzu w Mieście Umarłych. Regionów turystycznych w Egipcie jest wiele, a podczas zwiedzania zabytków o światowej sławie przydaje się trochę wiedzy historycznej, także tej plotkarskiej, zawartej w dziełach starożytnych i późniejszych autorów. Nad Morzem Śródziemnym leży wspaniała – niegdyś grecka i rzymska – Aleksandria i oczekują kurorty wypoczynkowe; ze znanego letniska Marsa Matruh można wybrać się na Pustynię Libijską do oazy Siwa. Podróż wzdłuż Nilu, od oazy Al-Fajjum na północy do Abu Simbel nad Jeziorem Nasera to wielka wyprawa w starożytność. Zwiedza się po drodze miasta, których nazwy brzmią jak zaklęcia magiczne z Tekstów Piramid: Abydos, Kinę, Teby, Karnak, Luksor – marzenia wielu turystów. Riwiera Morza Czerwonego obejmuje pas wybrzeża na kontynencie afrykańskim, od słynnego kurortu Hugharda do Baranis (raje nurków i żeglarzy), oraz wybrzeże okalające półwysep Synaj (Zatoka Sueska i Akabańska), z modnymi resortami hotelowymi, ośrodkami sportów wodnych, szkółkami nurkowymi. Wreszcie biblijny Synaj, gdzie krzyżują się drogi Starego i Nowego Testamentu, gdzie pierwsi chrześcijanie szukali schronienia, i gdzie przy Klasztorze Świętej Katarzyny rośnie krzew gorejący. Piramidy w Gizie to najważniejsza destynacja turystyczna, a Kair...

Kair

„Przybyłem na koniec do Kairu, matki wszystkich miast, siedziby faraona, władczyni rozległych krain i żyznych ziem, miasta gęsto zaludnionego, o niedościgłej piękności i wspaniałości... Nieprzeliczone tłumy mieszkańców kłębią się w nim na podobieństwo fal morskich i ledwie mogą się tu pomieścić, mimo tak znacznej rozległości miasta. I chociaż Kair jest prastary, oblicze jego zachowało całą młodzieńczą świeżość, a gwiazda jego przeznaczenia nie gaśnie dzięki swemu przybytkowi szczęśliwości.” (Osobliwości miast i dziwy podróży 1325–1354, Muhammad Ibn Battuta) „A zatem poczęliśmy oględować miasto, o którego wielkości k temu jako ludne, ten tylko opisać może, kto je widział; mym zdaniem więtsze jest, niż pięciokroć miasto Paryż, wszakże nie tym porządkiem i cudnością budowane, samo tylko miasto Kairo murem jest opasane, a stare miasto i Bulach nie mają wkoło siebie muru.” (Peregrynacja albo pielgrzymowanie do Ziemi Świętej, Syrii i Egiptu 1582–1584, M.K. Radziwiłł „Sierotka”)
„Z okien widok cudny na Kair. U stóp wysokiej góry skalistej rozsiadło się całe olbrzymie miasto. Niezliczone mnóstwo meczetów i minaretów... Za miastem Nil szeroki, jak białe pasmo, wije się pośród palmowych lasów, które go ocieniają. Na horyzoncie zaś piramidy w Gizie i pustynia piaszczysta, która cały ten pyszny widok jakby w ramki oprawuje.” (Michała hr. Tyszkiewicza Dziennik podróży do Egiptu i Nubii 1861–62)
Kair (Al.-Kahira), stolica Egiptu i największe miasto w Afryce, leży w północnej części kraju przed deltą Nilu, po obu stronach tej rzeki spiętej mostami, i połączony z dwiema wyspami Zamalik i Rodą. Zwany Matką Świata i Miastem Tysiąca Minaretów, jest największym ośrodkiem świata islamskiego. Po stronie wschodniej leży Stary Kair, z krętymi ciasnymi uliczkami, a po zachodniej dzielnice Nowego Kairu, budowane przez francuskich architektów na polecenie wicekróla Muhammada Alego (pan. 1805–1849), w okresie dominacji brytyjskiej (1840–1922) i w wolnym kraju.

Stary Kair

„Kair przez tysiąc lat budowany, a jeden Kair na świecie.” (powiedzenie arabskie)
W 525 r. p.n.e. perski wódz Kambyzes II z pomocą koczowniczych plemion arabskich zdobył Memfis i Teby, przyjął obyczaje egipskie i ogłosił się faraonem. W pobliżu Nilu zbudował twierdzę, zwaną później Babilonem (zniekształcona nazwa Pi-Hapi-n-On – „siedziba Hapiego”, boga Nilu), która dała początek miastu Kairowi. W 332 r. Egipt podbił Aleksander III Macedoński; jego wódz Ptolemeusz założył grecką dynastię faraonów. Z tej linii wywodziła się słynna Kleopatra VII; królowa, chcąc uratować swój tron, uwiodła Juliusza Cezara, następnie Marka Antoniusza, czarowi jej nie uległ cesarz Oktawian August i Egipt w 30 r. p.n.e. stał się prowincją Cesarstwa Rzymskiego (do 313 r. n.e.). Cesarz Trajan w latach 98–117 rozbudował twierdzę Babilon, wznosząc potężne baszty i wieże i opasując murem wys. 12 m. Miała strzec Kanału Faraońskiego (istniał przed Kanałem Sueskim), łączącego Nil z Morzem Czerwonym. Według tradycji, w 40 r. apostoł Marek ewangelizował Egipt. W III w. większość egipskiej ludności była chrześcijańska. Wiernych przybywało, gdy cesarz Konstantyn I Wielki (306–337) zrównał w prawach wyznawców religii chrześcijańskiej, a cesarz Teodozjusz I Wielki w 383 r. nakazał zamknąć świątynie pogańskie, które burzono lub przekształcano w kościoły. W granicach twierdzy Babilon na przełomie III i IV w. budowano kościoły i klasztory. Chrześcijaństwo jednak nie było jednolite, rozgorzało wiele sporów o charakterze doktrynalnym, które doprowadziły do podziałów (w I i II w. gnostycyzm, walentynizm; w III w. manicheizm, IV w. arianizm). Koptowie, uznający monofizytyzm (jedyność boskiej natury Chrystusa, która wchłonęła naturę ludzką), byli prześladowani już we wczesnym okresie istnienia Cesarstwa Bizantyjskiego i w konsekwencji w połowie V w. nastąpił rozłam i powstanie Koptyjskiego Kościoła Ortodoksyjnego. Wierni szukali schronienia w Babilonie i w VI w. była już tam duża osada. Gdy w 639 r. przybyły wojska kalifa Umara pod wodzą Amr Ibn al.-Asa, Koptowie przywitali Arabów jak wybawicieli.

Dzielnica Koptyjska

Jest chrześcijańską enklawą w świecie muzułmańskim. Oprócz kościołów koptyjskich (różnych odłamów) są tu kościoły i domy modlitw katolików, wiernych obrządku greckokatolickiego, anglikanów, zielonoświątkowców i in.
Al.-Kanisa al.-Mu’allaka (Kościół Zawieszony) zbudowano na fundamentach dwóch rzymskich wież. Nawa „wisi” nad bramą dawnej twierdzy Babilon. Pierwszy kościółek NMP powstał na przełomie III i IV w., a wielki kościół, wzniesiony w V/VI w., rozbudowano w XI w. i wtedy był siedzibą koptyjskiego patriarchy. Do kościoła prowadzi 29 stopni – stąd druga nazwa: Kościół Schodów. Wnętrze dzielą na cztery nawy trzy rzędy marmurowych kolumn. W kościele wyższym jest sanktuarium św. Marka, patrona Koptów. Ambonę podtrzymuje 13 kolumn, również marmurowych. Kaplicę Tekle Hajmanota, świętego z Etiopii, zbudowano na rzymskich murach. W ikonostasach, wykonanych z drewna cedrowego, hebanowego i orzechowego, inkrustowanych kością słoniową, umieszczono 110 cennych ikon (najstarsza z VIII w.). Turyści zwiedzają średniowieczne cele zakonników; można też obejrzeć na filmie mszę koptyjską. Kościół jest siedzibą papieża Aleksandrii, patriarchy Ortodoksyjnego Kościoła Koptyjskiego. Koptyjski papież Szenuda III (zmarł w 2012 r.), zaangażowany w ruch ekumenizmu, spotkał się z Janem Pawłem II podczas jego pielgrzymki do Egiptu w lutym 2000 r.
Grecki kościół św. Jerzego (odbudowany na początku XX w.), wzniesiono na półokrągłej rzymskiej wieży.

Harat Mari Dżirdżis

Na ulicę Harat Mari Dżirdżis wchodzi się przez ozdobną drewnianą bramę. Klasztor św. Jerzego (pod nr. 17), zbudowany w XX w., wyróżnia się trzema wysokimi bramami (7 m). Z dawnego założenia zachowała się kaplica z IX w. Kościół św. Jerzego (Kamisat Mari Dżirdżis) dobudował do Sali zaślubin z IV w. (zachowane freski na ścianach i suficie, bogate rzeźbienia w drewnie) skryba Atanazy w 694 r. Świątynię zrekonstruowano w XIX w. W XVIII w. przebudowano Kościół Najświętszej Dziewicy, Naczynie Wonnej Bazylii (Kamisat al.-Azra-Kasrijjat ar Rajhan) z IX w. Kościół św. Barbary założono w IV/V w. (przebudowano w XI w.). W kaplicy z tego okresu są relikwiarze ze szczątkami św. Jana i św. Cyrusa oraz rzeźbiony XIII-wieczny ikonostas z ikonami z XVIII w. W nowych budynkach klasztoru mieszkają mniszki prowadzące szkołę.

Kościół św. Sergiusza i Bakchusa

„Nie żałowałbym ci [pieniędzy], dziadu zatracony, chacharze [do mnicha], żebyśta o tę jamkę lepiej dbał… Matka Boska nieboraczka tam siedziała, a brudno jak w kominie.” (Pątniczym szlakiem, Zofia Kossak)
Kościół w rzymskiej twierdzy Babilon wzniesiono ok. IV w. na planie bazyliki, nad grotą („jamką”), w której według tradycji mieszkała Święta Rodzina. Matka Boska z Dzieciątkiem ukrywała się w grocie, a św. Józef pracował przy umacnianiu rzymskiej twierdzy. W dniu 1 czerwca chrześcijanie wszystkich obrządków uczestniczą radośnie w modlitwach i wspólnym święcie. Obecna budowla, z zachowanymi fragmentami świątyni z X i XII w., ma główną nawę i dwie boczne przedzielone kolumnami, trzy sanktuaria, każde rzeźbionym w drewnie ikonostasem. Grota znajduje się na głębokości 10 m i w okresie przyboru wód Nilu jest częściowa zalewana. Patroni kościoła, Sergiusz i Bakchus, byli rzymskimi żołnierzami nawróconymi na wiarę Chrystusa; ponieśli śmierć męczeńską (III/IV w.).

Synagoga Ben Ezry

Były w tym miejscu sitowia i w nich córka faraona znalazła w koszu małego Mojżesza. Tutaj modlił się Mojżesz z Izraelitami przed wędrówką do Ziemi Obiecanej (XIII w. p.n.e.). I tutaj zatrzymał się Jeremiasz ze swym ludem, uciekłszy z Judy, gdy babiloński król Nabuchodonozor II zdobył jej stolicę Jerozolimę i zburzył świątynię Salomona (587/586 p.n.e.). I wtedy Judejczycy zbudowali synagogę. Powiada tradycja, że schroniła się w niej Święta Rodzina, zanim znalazła kryjówkę w grocie (pod obecnym kościołem św. Sergiusza). Ową synagogę zburzyli Rzymianie w 30 r., a na jej gruzach w VII w. Koptowie zbudowali kościół (pw. Św. Gabriela, a później św. Michała), który kazał zburzyć kalif Al.-Hakim Bi-Amr Allah (pan. 996–1021, zburzył też kościół Świętego Grobu w Jerozolimie). Koptowie, przymuszeni przez Al.-Hakima do niezwłocznej zapłaty 20 tys. Denarów rocznego podatku, za taką sumę sprzedali teren kościoła żydowskiej gminie. Wielki rabin Abraham Ben Ezra w tak świętym miejscu kazał wznieść nową synagogę, a Al.-Hakim za pieniądze uzyskane od Koptów dokończył budowę meczetu (meczet Al.-Hakima), rozpoczętą przez swego ojca Al.-Aziza. W 1890 r. podczas prac restauratorskich odkryto zamurowaną genizę (hebr. Skrytka). W genizach umieszczano zniszczone zwoje Tory, których nie wolno było wyrzucić, gdyż zawierały święte Imię Boże. Po określonym czasie, spełniając specjalne ceremonie pogrzebowe, genizy uroczyście zakopywano. Umieszczano w genizach również księgi uznane za nieprawowierne, judaistyczne i chrześcijańskie, także traktaty filozoficzne. Kairska geniza okazała się wielkim skarbem historycznym: 250 tys. Dokumentów, m.in.. Pergaminowe zwoje Tory przepisywane w VI w. n.e., Rękopis Pieśni Morza (tzw. Kantyk Mojżesza) z VII/VIII w. Księgi Wyjścia, dokumenty świątyni i listy handlowe z IX w., fragmenty dzieł żydowskiego podróżnika Beniamina z Tudeli (w Hiszpanii) oraz teologa i uczonego, Majmonidesa z Córdoby, którzy podziwiali w Kairze nowo zbudowaną synagogę Ben Ezry.

Muzeum Koptyjskie

Założył w 1910 r. Markus Sumajka Pasza, by pokazać skarby sztuki koptyjskiej, rozwijającej się od przybycia do Kairu pierwszych chrześcijan do podboju arabskiego. W 1947 r. dodano zbiory francuskiego archeologa Gastona Maspera (zm. W 1916 r.), którego współpracownikiem był pierwszy polski egiptolog Tadeusz Smoleński (zm. W 1906 r.). Są tu płócienne zasłony z III/IV w., tkaniny z IV/V w. przedstawiające grajków i postacie z mitologii greckiej, barwne tapety ścienne, pergaminy z magicznymi znakami i tekstami, zbiór ikon, w którym zadziwiają dwaj koptyjscy święci Oghani i Abrakad w zwierzęcych maskach, kościelne lampy oliwne z uchwytami w kształcie zwierząt, liczne freski, rzeźbione kasetony i największy skarb – 13 papirusowych kodeksów (w nich 51 utworów), znalezionych w glinianych dzbanach w Nag Hammadi. Rękopisy powstały ok. 350 r. i niektóre z nich mogą być kopiami wcześniejszych utworów. Prawdopodobnie zostały ukryte przez mnichów, gdyż zawarte w nich nauki uznano za herezję. Jest tu Ewangelia Prawdy napisana przez gnostyckiego filozofa Walentyna, są ewangelie Tomasza i Filipa, tzw. Apokryf Jana, Dzieje Piotra i 12 Apostołów, listy Pachoniusza (twórcy cenotybizmu – reguł życia we wspólnocie zakonnej), a nawet fragment przekładu Państwa Platona i trzy dzieła ze zbioru Corpus Hermeticum (dzieło filozoficzno-religijne łączące elementy gnostyckie z religią egipską i irańską).

Cytadela i słynne meczety

„Wraz z tym murem sprawię, że dwa miasta (Al.-Fustat i Al.-Kahira) będą stanowić jedną całość, tak aby żadna armia nie była w stanie się przed nimi obronić i wierzę w słuszność otoczenia ich murem od jednego brzegu Nilu do drugiego.” (Saladyn, 1138–1193) Amr Ibn Al.-Asa pobił Bizantyjczyków w 639 r. i odebrał im rozbudowaną przez Rzymian twierdzę Babilon, a rok później założył dla swej wielotysięcznej armii, składającej się z różnych plemion arabskich, miasto obozowisko, czyli Al.-Fustat, i pośrodku kazał zbudować meczet. Ukończony w 642 r., był pierwszą muzułmańską świątynią w Afryce. Przebudowany w XVIII w. i odrestaurowany w XX w., meczet Amra (w sąsiedztwie Dzielnicy Koptyjskiej i niedaleko kościoła św. Merkurego z zachowanym sanktuarium z X w.) ma 3 minarety, 8 bram i 3 portyki, wsparte na 150 marmurowych kolumnach.
W 870 r. Ahmad Ibn Tulum założył pałacową dzielnicę Al.-Kata’i (działki) dla siebie i swoich zwolenników, a na wzgórzu Jaszkur wzniósł meczet fortecę, z unikatowym w Egipcie minaretem o podstawie kwadratowej i zewnętrznymi ślimakowatymi schodami. Kształt minaretu w meczecie Ibn Tuluma – jak głosi legenda – powstał przypadkowo. Tulum machinalnie nawijał na palec kawałek pergaminu; zaskoczony pytaniem, co robi, odpowiedział, że właśnie wymyślił nową formę minaretu. Jest to najstarszy w Egipcie meczet o niezmienionej do obecnych czasów (pomimo kilkakrotnych restauracji) architekturze, największy w Kairze i trzeci z największych na świecie pod względem zajmowanej powierzchni (ponad 26 tys. M²). Według legendy, to na Dżabal Jaszkur (Wzgórze Dziękczynienia) wylądowała Arka Noego. W otoczeniu meczetu Ibn Tuluma nakręcono sceny do filmu z serii przygód Jamesa Bonda (z Rogerem Moorem w roli głównej), pt. Szpieg, który mnie kochał.
W 969 r. Fatymidzi (dynastia z Afryki Północnej) zdobyli „działki” i założyli nowe wspaniałe miasto Al.-Kahira (Zwycięska), z pałacami i madrasami przy meczetach. Ku czci Fatimy, ukochanej córki Proroka Mahometa, jednej z „czterech niezrównanych kobiet Islamu” (trzy pozostałe to jej matka Chadidża; Maria, matka Jezusa; Asija, córka faraona, która adoptowała małego Mojżesza), wódz armii Fatymidów, Dżauhar, zbudował w 971 r. Al.-Azhar (Jaśniejący Meczet). Wkrótce powstała przy nim madrasa (szkoła koraniczna); następni władcy rozbudowywali świątynię, mihrab, salę modlitw, dodawali dziedzińce z madrasami i wakale (domy mieszkalne), biblioteki, bramy zwieńczone mineratami. Meczet ma 6 bram i 5 wysokich minaretów z balkonami, główny dziedziniec (48 m x 34 m) otaczają portyki z 300 marmurowymi kolumnami i wielką salę modlitw (80 m x 50 m) poprzedzielaną rzędami kolumn. Obecny zespół Al.-Azhar jest częścią kairskiego uniwersytetu (studiują w nim także kobiety), a madrasa najsłynniejszą uczelnią świata muzułmańskiego. Sułtan Saladyn, założyciel dynastii Ajjubidów, wielki wódz i zręczny polityk, wzniósł na wzgórzu Mukattam potężną twierdzę z basztami i w 1176 r. otoczył ją murem, zabezpieczającym przed atakami krzyżowców. Cytadela Saladyna (Kala’at Salah ad-Din) była siedzibą rządu i rezydencją sułtanów aż do XIX w. Dzieli się na trzy obszary: budowle (bramy, meczety, pałace, kwatery wojskowe, rezydencje dostojników, grobowce sułtanów) przy murze południowym, północnym i w otoczeniu cytadeli właściwej (Al.-Kala). Część meczetów i pałaców poprzednich władców, zwłaszcza tych z dynastii Mameluków, kazał przebudować wicekról Egiptu Muhammad Ali (pan. 1805–1849). W strefie południowej w miejscu mameluckich pałaców wyrósł w 1814 r. Pałac Klejnotów oraz słynny Alabastrowy Meczet w stylu tureckim (ogromna kopuła z czterema półkopułami nad salą modlitw i cztery kopuły w narożach, otoczony arkadami dziedziniec, dwa strzeliste minarety), zaprojektowany przez stambulskiego architekta, Jusufa Busznaka. Obok stoi wieża zegarowa, ofiarowana Muhammadowi przez francuskiego króla Ludwika Filipa. Turyści schodzą 300 krętymi stopniami w głąb (85 m) wydrążonej w skale Studni Józefa z czasów Saladyna. W murze północnym, z dwiema bramami, jest 20 wież. Ta część twierdzy była garnizonem wojskowym. Zorganizowanie nowoczesnej armii powierzył Muhammad Henrykowi Dembińskiemu, a gdy do Egiptu zaczęli przybywać polscy oficerowie, państwa zaborcze zareagowały protestem i wówczas Muhammad odmówił Polakom wjazdu do Egiptu. Muhammad zbudował Kasr al.-Harim (Pałac Haremu), z pięknym alabastrowym hammamem (łaźnią). W dawnej jadalni oficerów brytyjskich, koło XVI-wiecznego meczetu Sulejmana Paszy, urządzono Muzeum Powozów – jedną z karoc jechał kedyw Ismail Pasza na uroczystość otwarcia Kanału Sueskiego (17 XI 1869 r.), łączącego M. Czerwone z M. Śródziemnym.
Na Plac Saladyna wchodzi się przez XVIII-wieczną Bab Al.-Azab – za bramą prowadzi droga do górnej cytadeli. Drogą tą szli 1 marca 1811 r. ku swemu przeznaczeniu najwyżsi dostojnicy mameluccy, książęta, emirowie i dowódcy wojskowi (a było ich 500), zaproszeni przez Muhammada Alego. Silna mamelucka oligarchia zbyt przeszkadzała organizatorowi nowego egipskiego państwa… kazał więc zamknąć bramę Al.-Azab i wszystkich powystrzelać. „Jeden tylko z nich, Emin Bej, widząc zdradę, skoczył do fosy fortecznej. Koń jego ubił się, spadając, Emin Bej zaś zdołał uciec z Kairu i z Egiptu” (Michał Tyszkiewicz). Przy Placu Saladyna, z mnóstwem meczetów i pałaców wznoszonych d XIV do XX w., odbywają się uroczystości państwowe, przeglądy wojsk, wiece i patriotyczne manifestacje. Jedną z ciekawszych budowli jest klasztor wirujących derwiszów z bractwa Al.-Maulawijja.

Muzeum Sztuki Islamu

Założone w 1903 r. i odnowione w 2010 r., jest największym na świecie muzeum zbiorów sztuki islamskiej na świecie. Z posiadanych 102 tys. Przedmiotów prezentuje ok. 2500 w 25 salach, zorganizowanych według rodzajów przedmiotów, materiałów (stiuk, kamień, kość słoniowa, ceramika, szkło) i technik wykonania oraz stylów powstałych i rozwijających się za panowania poszczególnych muzułmańskich dynastii. Pokazane są przeciwstawne sobie tendencje artystyczne w sztuce islamu sunnickiego (dozwolone tylko ornamenty geometryczne i roślinne) i szyickiego (dozwolone także przedstawienia postaci ludzi i zwierząt). Turyści zobaczą elementy architektoniczne historycznych budowli (kiosk turecki, fontannę), tekstylia, np.. Dywany i kobierce perskie, bogato zdobioną ceramikę z czasów osmańskich, rzeźbienia w stiuku i szlachetnym drewnie (heban, cedr, orzech), figurki i lampy z brązu, manuskrypty Koranu i ksiąg pożytecznych, np.. Dobrodziejstwo ziół z XVI stulecia. I najcenniejszy eksponat: złoty klucz do Kaaby w Mekce. Takie symboliczne klucze otrzymywali m.in.. Wezyrowie jako symbol władzy.

Miasto Umarłych

„Siadywał tu. Odszedł. Niech Bóg mu litość okaże.” ( Salah Abd as-Sabur, poeta egipski, 1931–1981)
Nie odszedł, pozostał tu, gdzie siadywał, jest w grobie, przy którym żył… Ok. 3 milionów ubogich muzułmanów mieszka na 4 cmentarzach i dwóch historycznych nekropolach na północ i południe od Cytadeli Saladyna i dzielnicy bazarowej Chan Al.-Chalili. Turyści najczęściej odwiedzają część nekropoli Mameluków, gdzie w wielkich mauzoleach z kopułami spoczywa pięciu mameluckich sułtanów. W innych okazałych grobowcach pochowano ich małżonki i członków rodu, skromniejsze grobowce zajmują mameluccy dworzanie. Zespoły sepulkralne sułtanów, otoczone murem, zazwyczaj składają się z meczetu-madrasy, chanki (pomieszczenie mieszkalne), sabilu (studnia z ozdobnym daszkiem) i mauzoleum. W nekropoli jest 9 meczetów. Obszar na południe od cytadeli zajmuje Makabir al.-Mamalik (Cmentarz Mameluków) z pochówkami (od XII w.) wezyrów, emirów, imamów i zwykłych ludzi. Żywi mieszkają z umarłymi „pod jednym dachem”. Zabytkowe sarkofagi służą za stoły, na których kobiety przygotowują i podają rodzinie jedzenie, kamiennych płyt nagrobnych używa się do siedzenia albo spania. W grobowcach urządzono warsztaty rzemieślnicze, sklepy, skromne jadłodajnie, kawiarnie i szkoły. Są też oddzielone murkami działki rodzinne z kilkoma wiekowymi kamiennymi grobami; zwykle buduje się przy nich domy z suszonej cegły i drewna, doprowadza prąd i gaz. Zmarłych grzebie się na podwórkach. Ludzie są uprzejmi dla turystów, chętnie zapraszają do grobowych domów na herbatę miętową, by pochwalić się swym dorobkiem. W każdy piątek przy głównych drogach cmentarzyska odbywa się gwarny targ, z mnóstwem kolorowych straganów, umieszczanych na płytach grobowych i wysokich nagrobkach. Życie na cmentarzu, ciągła obecność umarłych szokuje przybyszów wychowanych w innej kulturze. Ale jak powiada Księga „Czyż nie uczyniliśmy ziemi pomieszczeniem żywych i umarłych?” (Koran, sura Wysłannicy 24–25).

Chan Al.-Chalili

„Pokazał cztery czy pięć identycznych posążków, jota w jotę do siebie podobnych, każdy pokryty ‘tysiącletnią’ patyną. Dostarczano je z Bolesławca na Śląsku, a mój handlarz kupował je od pewnego greckiego agenta w Kairze. Dziś każdy informator podróżny ostrzega turystę przed nabywaniem antyków na czarnym rynku.” (Bogowie, groby, uczeni, C.W. Ceram)
Różności: złota i srebrna biżuteria, wzorzyste dywany, ubrania, ceramika, fajki wodne, kolorowe lampy, mosiężne dzbany, dżeswy (czajniki) z długimi dzióbkami, figurki, flakoniki z pachnącymi olejkami, papirusy z malowidłami… Wnęki głównego pasażu zajmują eleganckie sklepy, przy bocznych wąskich uliczkach tłoczą się stragany z górami owoców i warzyw, przedmiotów użytecznych w domu i warsztacie… Barwny tłum kupujących, sprzedających i oglądających, gwar, zapachy, nawoływania muezina z balkonu minaretu pobliskiego meczetu męczennika Al.-Hausajna. Najsłynniejszy na Bliskim Wschodzie bazar działa nieprzerwanie od XIV w. Al.-Chalili, emir sułtana Barkuka z dynastii Mameluków, zbudował w 1480 r. dla przyjezdnych kupców wielki chan (karawanseraj), czyli zajazd (wakala) z apartamentami mieszkalnymi (rab), gospodą, pawilonem do zawierania umów handlowych, oraz składowiska towarów, a dwa lata później wielki zadaszony bazar z wnękami na kramy. Do chanu prowadzi ozdobna brama. Oprócz sklepów, w Al.-Chalili są skromne jadłodajnie i niewielkie kafejki, także eleganckie restauracje i kawiarnie. A najsłynniejsza jest kawiarnia Al.-Fiszawiego. Kim był ów Fiszawi? Nikt nie wie. Od ponad dwóch wieków przychodzą do niej kairczycy, by zjeść coś smacznego, wypić miętową herbatę, zapalić fajkę wodą i nagadać się z przyjaciółmi. Lokal nosi też nazwę „Kawiarnia Lustrzana” – lustra z rzeźbionymi ramami odbijają ozdobne lampy, malowidła, figurki, czajniczki i szisze ułożone na półkach, przegląda się w nich wiekowy krokodyl… Miał w tej artystycznej kawiarni swój stolik laureat Nagrody Nobla (1988) Nadżib Mafhuz, autor Opowieści Starego Kairu, Chan Al.-Chalili, Hamida z zaułka Midakk. Stąd do zaułka, gdzie mieszkała Hamida, jest niedaleko…

Meczet Al.-Husajna

„Szczęśliwi są wierzący, którzy są pokorni w swoich modlitwach.” (Koran, sura XXII, Wierni)
Święte miejsce pielgrzymek muzułmanów i uroczystych modlitw podczas maulidu (dzień urodzin) wnuka Proroka Mahometa Husajna ibn Ali (626–680), zabitego w walce z kalifem z dynastii Umajjadów. Husajn i jego ojciec Ali (zięć Mahometa) są najważniejszymi i najbardziej czczonymi spośród świątobliwych mężów islamu. Relikwiarz z głową Husajna znajduje się w mauzoleum (1154 r.), nakrytym kopułą, której wnętrze jest inkrustowane złotem. Do tego świętego meczetu mogą wchodzić tylko muzułmanie.

Muzeum Egipskie w Kairze

„Ten nieboszczyk ze starożytnego Egiptu wygląda czerstwiej niż niejeden współczesny nam mizerak.” (egiptolog H. Brugsch pod koniec XIX w. na widok mumii)
Zbiory Egipskiego Muzeum Starożytności obejmują ponad 140 tys. Przedmiotów wystawianych i 40 tys. Przechowywanych w piwnicach. Ekspozycje zorganizowano w porządku chronologicznym od prehistorii (ok. 7000–3100 p.n.e.), okresu archaicznego (3100–2700 p.n.e.), Starego Państwa podzielonego na dynastie (ok. 2700–2200) wraz z I Okresem Przejściowym (2200–2050 p.n.e.), Średniego Państwa (2050–1800), II Okresu Przejściowego (1800–1530 p.n.e.) i najciekawszego dla turystów Nowego Państwa (1530–1330 p.n.e.), w którym Amenhotep III manifestuje swą wielkość w pomniku ogromnych rozmiarów (7 m wys. W pozycji siedzącej), pojawia się królowa Hatszepsut i na znak swej władzy nosi sztuczną brodę, faraon heretyk Echnaton wprowadza kult jedynego boga, a imię pięknej małżonki Nefertiti znają nawet ci, którzy nigdy się Egiptem nie interesowali. Syn Echnatona (jak wykazały badania DNA), Tutanchamon, wzbudza największe emocje, choć – jak zanotował odkrywca jego komory grobowej Howard Carter – „jedyną rzeczą godną uwagi w jego życiu było to, że umarł i został pochowany”. Pochowany z cennymi skarbami. „W miarę jak oczy przyzwyczajały się do ciemności, zaczęły zarysowywać się powoli jakieś kształty – dziwne zwierzęta, posągi i wszędzie błysk złota. Przez kilka sekund, które moim towarzyszom wydały się wiecznością, pozostałem oniemiały ze zdumienia” (H. Carter).
W następnych epokach rządzi dynastia Ramessydów (1320–1100 p.n.e.). Faraon Ramzes II (panował 67 lat) spoczywa w Sali Mumii Królewskich (są tam kobieta-faraon Hatszepsut, Tutanchamon, Totmes II, Seti I, Seti II, Ramzes III i in.). Trafił do Muzeum Egipskiego w 1881 r. z odnalezionej wówczas tajemnej skrytki w Dajr al.-Bahri, gdzie dla bezpieczeństwa został złożony w okresie XXI faraońskiej dynastii (1070–946 p.n.e.), zmagającej się z władzą wrogich jej arcykapłanów. W 1976 r. okazało się, że Ramzes choruje (z powodu grzyba Daedalea biennis Fries) i tylko specjalistyczne zabiegi w Europejskim Ośrodku Atomistyki w Saclay są w stanie mu pomóc. Udał się zatem do Francji i zapewne się nie zdziwił, gdy na lotnisku w Paryżu powitała go z honorami Gwardia Republikańska w przepisowych mundurach… może tylko zżymał się na to, że aby przekroczyć granicę, musiał posiadać paszport – on, pogromca Hetytów pod Kadesz (ok. 1276 r. p.n.e.), największy z wielkich faraonów Egiptu! (W paszporcie były dane osobowe, z adnotacją: „zmarły król”.) Przed neoklasycystycznym budynkiem muzeum stoją postumenty z popiersiami zasłużonych egiptologów i archeologów, wśród nich Kazimierza Michałowskiego.

Dżazira Az-Zamalik

Wyspa Zamalik to elegancka dzielnica placówek dyplomatycznych (jest tu Ambasada RP), międzynarodowych firm, eleganckich hoteli i restauracji. Pośrodku wznosi się 187-metrowa Wieża Kairska (wieża telewizyjna), będąca po poł. XX w. symbolem stolicy Egiptu. Kształtem przypomina kwiat lotosu na wysokiej łodydze. Turyści wchodzą do „kwiatka” – obrotowej restauracji na szczycie i położonej wyżej platformy widokowej.

Wyspa Roda

„Nad brzegiem Nilu, naprzeciw Starego Kairu jest miejsce zwane Roda, miejsce przechadzek i zabaw wśród rozlicznych a pięknych ogrodów, gdzie lud Kairu przepędza wolny czas na uciechach i rozrywkach.” (Osobliwości miast i dziwy podróży 1325–1354, Muhammad Ibn Battuta) Ar-Rauda (Roda) w połowie XIII w. była siedzibą rządu ostatniego sułtana z kurdyjskiej dynastii Ajjubidów, którą zastąpiły dwie dynastie, Bahryci i Burdżyci, wywodzące się z mameluków – wyszkolonych niewolników stanowiących trzon armii państwowej. Dowódcy mameluków usunęli sułtana i rządzili do poł. XVI w., a potem do początku XIX w. wywierali silny wpływ na sprawy państwa. Mamelukowie mieli na wyspie wspaniałe rezydencje otoczone ogrodami; w XIX i XX przybyło pałaców wznoszonych w stylach europejskim i neomuzułmańskim. Jeden z nich, w stylu rokokowym, przylega do Nilometru z IX w. (przebudowanego ze starszego z 715 r.). Jest to studnia z wysoką kolumną z podziałką połączona z łożyskiem rzeki, służąca do pomiarów corocznego przyboru wody w sierpniu i we wrześniu. Nilometry budowano również przy egipskich świątyniach.

Rozrywki

„Doniósł mi, że masz 500 dzbanów wina. Bądź więc tak dobry i daj szybko skosztować.” (III w. n.e.)
„Podano kawę i fajki; nareszcie wprowadzono muzykę i tancerki i rozpoczęła się fantazyja.” (Michała hr. Tyszkiewicza Dziennik podróży do Egiptu i Nubii, 1861–62)
Wino i inne trunki zapewniają m.in.. Le Chateau, Nile Pharao & Golden Pharao, bar w Ik Giardino w hotelu Movenpick, a „fantazyje” i występy folklorystyczne zobaczą turyści w lokalach Aladin w hotelu Cairo Sheraton w Gizie, Falafel w hotelu Cairo Ramzes Hilton (Corniche), Kan Zamam (za miastem w kierunku Sakkary), Rybayyat (Szari al.-Ahram), Windows of the World Cairo Ramses Hilton (Al. Kurnisz an-Nil ), La Piazza na wyspie Az-Zamalik.

Kair fantastyczny – Kitab alf lajla wa-lajla

„Pochylił się zaciekawiony nad szkatułką i wydobył pierścień. Potarł klejnot, by go oczyścić, gdy nagle olbrzym przedziwny wyrósł przed nim i rzekł:
– Służę ci, o panie mój. Czego żądasz? Królestwo chcesz jakoweś? A może sułtana zgładzić? Miasto zburzyć albo zbudować, rzekę od morza zawrócić? Pałacami marmurowymi, tysiącami skrzyń złotem wypełnionych oczy ucieszyć? Ciemnoniebieskich szafirów pragniesz? Zielonych szmaragdów, opalizujących hiacyntów, pereł matowych, może bladych turkusów, różowych korali albo diamentów niczym gwiazdy iskrzących?
– O, stworzenie Allaha, kim i czym jesteś?
– Jestem sługą tego pierścienia. Jestem sułtanem dżinnów. Moje wojska to 72 zastępy, każdy zastęp liczy 72 tysiące demonów. Każdy z owych tysięcy włada tysiącem maridów, każdy marid tysiąc aunów posiada, każdy aun ma tysiąc szejtanów na swoje rozkazy, a szejtan każdy tysiącem dżinnów rządzi i wszyscy razem mnie są winni posłuszeństwo.
– Ale czy aby na pewno byłbyś w mocy ukryć mnie tak, by żona moja do mnie nie trafiła?” (Z Księgi tysiąca i jednej nocy)

Zofia Siewak-Sojka